De fractie wil een leider

Chagrijn over de peilingen, chagrijn over de leider. Dat was de stemming in de PvdA-fractie afgelopen donderdag. Job Cohen schreef daarna zijn eigen rapport. Gisterochtend lichtte hij zijn vicevoorzitter in: ik stop.

Eén voor één uiten de fractieleden van de PvdA zorgen over de partij. Het is donderdagavond, nog geen week geleden, en de kritiek op fractievoorzitter Job Cohen is uitermate fel. Cohen luistert en luistert, zoals altijd. Hij is niet het type leider dat met de vuist op tafel slaat. Hij kijkt rond, inventariseert, neemt alles in zich op en neemt dan een besluit. Maar de regie is hem uit handen genomen. Cohen wordt gedwongen te kiezen.

Aanleiding voor het avondlijke crisisberaad in het Kamergebouw is een uitgelekte e-mail van Kamerlid Frans Timmermans aan Cohen en partijvoorzitter Spekman. Het beraad biedt een kans de al langer levende irritaties over en weer uit te spreken. Er is chagrijn over de peilingen en over het optreden van Cohen. Die maandag liet hij zich zien bij een sociale werkvoorziening, samen met SP-leider Emile Roemer en premier Mark Rutte. Daar werd pijnlijk zichtbaar wat Cohen ontbeert. Waar Roemer en Rutte lachend, schouderkloppend en pratend langs pers en personeel liepen, stond Cohen er ietwat verloren bij. Zuur gezicht, handen in de zakken. De camera’s registreerden het onbarmhartig.

Alle aanwezige Kamerleden krijgen die donderdag het woord. Eén voor één. Twee van hen konden er niet zijn, de overige 28 fractieleden zitten aan de grote tafel. Cohen aan de ene kant, vicefractievoorzitter Jeroen Dijsselbloem aan de andere kant.

Dat elk Kamerlid zich eerst mag uitspreken past precies bij de afwachtende leiderschapsstijl van Cohen. Hij verzamelt meningen, contempleert dan. Dat geeft iedereen de mogelijkheid mee te praten. Sommigen, onder wie Jetta Klijnsma, leven daarvan op. Anderen hebben het daardoor juist moeilijker. Zoals ex-staatssecretaris Sharon Dijksma, inmiddels het langst zittende Kamerlid. Ze was invloedrijk toen Ad Melkert fractievoorzitter was, een dwingeland die overal een mening over had. Dijksma anticipeerde daarop en hielp de discipline handhaven. Nu vraagt Cohen aan Kamerleden: „Hoe zou jij het doen?”

Die eerste ronde bekritiseert tweederde van zijn eigen mensen Cohen. Ze zeggen dat het genoeg zo is, dat er echt iets moet gebeuren. Een aantal houdt Cohen voor dat híj de man is die moet zeggen welke kant hij op wil. Sjoera Dikkers, met de portefeuille ontwikkelingssamenwerking, is het felst over Cohen. Tanja Jadnanansing, woordvoerder onderwijs, deelt haar kritiek grotendeels. Dat zeggen mensen die er waren. Maar vier Kamerleden sluiten zich niet aan bij de kritiek van hun collega’s. Mariëtte Hamer neemt er nadrukkelijk afstand van. Ze houdt een pleidooi voor eenheid in de partij. Na afloop zeggen fractieleden dat ze „zeer emotioneel” was.

Ook Angelien Eijsink en Agnes Wolbert kunnen zich niet vinden in de kritiek van de anderen. Wolbert wil volgens fractieleden vooral aan damage control doen en houdt een realistisch verhaal over de stand van de partij. Martijn van Dam, Ronald Plasterk en Diederik Samsom houden zich op de vlakte. Uit strategische overwegingen houden ze hun handen schoon. Wel spreken Van Dam en Plasterk hun collega Timmermans aan op het uitlekken van zijn mail. Jacques Monasch – de voormalig campagneleider die ’s middags het beraad op scherp zette door na de verzoening van Timmermans en Cohen te spreken over een „poppenkast” waar hij niet aan mee zou doen – stookt tussen Cohen en Timmermans. Het is niet duidelijk aan welke kant hij staat.

Als iedereen gesproken heeft, krijgt Cohen een opdracht van de fractie. Hij moet hun vertellen wat zijn plan is. Het antwoord van Cohen verbaast de aanwezigen niet. Het houdt de fractie voor dat ze zichzelf maar moeten inspireren. Jullie zijn geen kleine kinderen, zegt hij. En tot slot: zo ben ik nu eenmaal.

Bijna niemand is tevreden met dat antwoord, maar beslissingen worden niet genomen. Wel wordt afgesproken dat de fractie naar buiten toe achter Cohen zegt te staan en verder: mondjes dicht. Een groot deel van de fractie blijft nog lang naborrelen.

In verwarring verlaten de fractieleden het zaaltje, geïrriteerd zegt Cohen dan tegen journalisten dat de partij doorgaat op de ingeslagen weg. „En wel onder mijn leiding.” Maar overtuigend klinkt het niet.

De fractie is in verwarring. Ze weten dan nog niet dat Cohen het weekend zal gebruiken om zijn eigen rapport te schrijven. Via de Volkskrant en de NOS komen ondanks het afgesproken zwijgen berichten door dat de steun voor Cohen in de fractie afbrokkelt. Kamerleden die normaal gretig op berichtgeving reageren, zijn nu terughoudend. Eén van hen zegt in het weekend eerlijk: „Ik heb geen idee wat de komende dagen zal gebeuren. We moeten verder.” Een ander gooit de hoorn op de haak.

Gisterochtend dan. Job Cohen belt vicefractievoorzitter Jeroen Dijsselbloem: ik stop. De fractie wordt rond het middaguur ingelicht. Half drie lekt het uit, iets na half vijf maandagmiddag loopt Cohen, rode stropdas, de kelder van het Amsterdamse partijkantoor van de PvdA in. Cameraploegen, fotografen, tientallen journalisten en achter Cohen vijf rode banieren van de PvdA. Op het podium waar Cohen zich bijna twee jaar eerder als toekomstig premier presenteerde, kondigt hij nu zijn afscheid aan. Links achter hem, strak gezicht, armen over elkaar, in nauwsluitend grijs pak met paarse das, staat Jeroen Dijsselbloem, rechts van Cohen voorzitter Hans Spekman, hand losjes in zijn spijkerbroek. Nog maar een paar dagen eerder zeiden ze een „tandem” te vormen.

De zelfkastijding van Cohen duurt een paar minuten. Krachtig verwoordt hij zijn eigen tekortkomingen. „Ik ben er in de politieke en mediawerkelijkheid van Den Haag onvoldoende in geslaagd om de weg naar een ander beleid geloofwaardig over het voetlicht te brengen.” En: „Ik heb de hoge, soms te hoge, verwachtingen niet kunnen waarmaken. Ik heb het serieus en volhardend proberen te doen. Ik reken mij dat aan.”

Cohen is afwisselend verbitterd en strijdbaar. Als blijk daarvan wijst hij zelf met krachtige armbewegingen de vragenstellers aan. Bijna twee jaar bevond Cohen zich in een politiek theater dat niet het zijne was. Heel even greep hij de macht weer, om hem daarna direct weer los te laten.

    • Huib Modderkolk