En toch zijn er te weinig Chinezen

Jonge Chinezen liggen er wakker van: elke jongere moet straks zorgen voor twee ouders en vier grootouders. Vergrijzing bedreigt China’s groei.

Chinese security forces gather at a square in Urumqi, western China's Xinjiang province, Wednesday, July 8, 2009. China's president cut short a G8 summit trip to rush home Wednesday after ethnic tensions soared in Xinjiang territory, and the government flooded the area with security forces in a bid to quell emotions in the wake of a massive riot that left at least 156 dead.(AP Photo/Eugene Hoshiko) AP

Correspondent China

Shanghai. Taxi’s leveren in straf tempo hoogzwangere vrouwen af bij de ingang van het Huashang Ziekenhuis in Shanghai. Begeleid door een schare familieleden schuifelen zij naar de ‘moederkliniek’. Alleen wie een bed gereserveerd heeft, komt langs de bewakers in hun uniformen. Spoedgevallen worden meestal weggestuurd, zelfs als de vliezen zijn gebroken. Er is zelden plaats. Zelfs een onderhandse enveloppe met inhoud helpt niet.

In heel China zijn de kraamafdelingen tot het eind van dit jaar bezet, ook in de privéklinieken, want in het pas begonnen Jaar van de mannelijke, zwarte Waterdraak is in de Chinese wereld een babyboom op gang gekomen. Ook in Hongkong, Taiwan en de Chinatowns over de hele wereld.

In China en Taiwan een welkome geboortegolf, die in media al heeft geleid tot de vraag of het opdoemende probleem van de vergrijzing misschien langs natuurlijke weg wordt opgelost. De vergrijzing van de bevolking naar Japans voorbeeld wordt in China beschouwd als een grote bedreiging.

Maar dat de „tikkende tijdbom” (Global Times) zich zo gemakkelijk laat demonteren, is onwaarschijnlijk. Demografen denken wel dat er in dit drakenjaar 5 tot 7 procent meer keizertjes en keizerinnetjes worden geboren dan in gewone jaren, maar waarschuwen meteen dat daarmee dat de demografische aardverschuiving niet is tegen te houden.

„Zo gemakkelijk gaat dat niet. China heeft vele vruchtbare drakenjaren nodig om de vergrijzingstrend te doorbreken”, lacht Xiaochun Qiao van de Academie voor Sociale Wetenschappen in Peking. Xiaochun is een van de gezaghebbende demografen wier onheilspellende rapporten de Chinese leiders ’s nachts uit de slaap zouden moeten houden.

Wie in een stad als Shanghai woont kan zich moeilijk voorstellen dat China vergrijst. Het gaat zo snel dat de arbeidsmarkt, de financiële sector en de migratiepatronen op afzienbare termijn gaan veranderen. Misschien wel de belangrijkste consequentie is dat China binnen 25 jaar het ‘demografisch dividend’ dreigt te verliezen: het grote voordeel van een jonge, energieke, ambitieuze bevolking valt weg.

Een jonge vader vertelt dat hij en zijn vrouw een periode van zorgvuldige voorbereiding achter de rug hebben. Zonder uit te wijden over de kleine letters van de dierenriemregels, kwam het er op neer dat „het niet te vroeg en niet te laat raak” moest zijn om in de eerste maanden van het drakenjaar – en liefst voor de vijfde maand – een baby te krijgen.

Heel modern zegt hij: „Of het een jongen of een meisje is, maakt voor mij geen verschil. Het wordt in elk geval een drakenbaby, we wilden per se geen hondenbaby en ook geen slangenbaby”, vertelt hij. Op de vraag waarom drakenbaby’s een goudgerande toekomst tegemoet zien, heeft hij geen antwoord. „Het zijn vooral onze opa’s en oma’s die dat belangrijk vinden.”

Luister naar demografen en lees hun rapporten en het is duidelijk dat de parken vol kaartende, kwiek dansende en tai chi bedrijvende bejaarden in de komende decennia nog voller zullen worden. Het aantal ouderen – oud in de demografische definitie is iedereen vanaf 60 jaar – bedraagt op dit moment 13,4 procent van de bevolking. Dat was vijf jaar geleden 10,3 procent. Tegen 2020 zal het aantal niet-werkende ouderen verdubbeld zijn tot 356 miljoen. Nu staan tegenover iedere gepensioneerde zes werkenden. Vanaf 2030 is die verhouding twee werkenden tussen 15 en 60 jaar tegenover één gepensioneerde.

Een ander belangrijk cijfer betreft het aantal jongeren onder de 24, de werkbijen voor straks. Hun aantal kromp van 23,3 procent in 1978 tot 16,6 procent in 2010. In 2020 zal dat aantal zelfs met 50 procent zijn gedaald. Met andere woorden, het onuitputtelijk lijkende reservoir goedkope arbeidskrachten is aan het opdrogen. Het zijn trends die zichtbaar worden in de arbeidstekorten in de oostkustdelta’s. Arbeidstekorten leiden tot loonstijgingen en nieuwe migratiestromen.

De vergrijzing is mede veroorzaakt door de eenkindpolitiek, het uit 1979 daterende beleid om de groei van de bevolking af te remmen; een politiek die overigens vele uitzonderingen kent. Al met al is het Chinese geboortecijfer gedaald naar 1,8 kinderen per vrouw. Het mondiale gemiddelde is 2,5 kinderen per vrouw.

Een van de meest voor de hand liggende maatregelen om de vergrijzing tegen te gaan is natuurlijk het opheffen van die eenkindpolitiek. Daar is heftig debat over. Steden als Shanghai zijn er de facto al mee begonnen, maar mogen daar niet veel ruchtbaarheid aan geven. Rondom de eenkindpolitiek bestaat een grote uitvoeringsbureaucratie die zich krachtig verzet tegen de onvermijdelijke koerswijziging.

Maar de vraag is of het opheffen van de eenkindpolitiek veel effect sorteert. Nu meer dan de helft van de bevolking in steden woont, waar de prijzen van huizen en levensonderhoud aanzienlijk hoger zijn dan op het platteland, geven paren de voorkeur aan kleine gezinnen.

Naast de afschaffing van de eenkindpolitiek heeft China ook andere opties. Bijvoorbeeld wie in loondienst is en bij de overheid werkt langer laten doorwerken. Vrouwen stoppen nu meestal rond hun 55ste met werken en mannen met hun 60ste. Niet voor niets zitten de parken vol grijzende schakers en jonggepensioneerde mahjongspelers.

Invoering van nationale pensioensystemen en zorgstelsels behoort ook tot de mogelijkheden. Het Europese pensioendebat wordt in de economische pers nauwgezet gevolgd. Een commentator zei: „We kopiëren graag, laten we het Nederlandse stelsel goed bestuderen’’.

In feite is het oude Confuciaanse verzekeringssysteem nog springlevend. Ouders rekenen voor hun oude dag op hun kinderen. In het cijfergekke China is daar een combinatie voor: 4-2-1. Een kind draagt de zorg voor twee gepensioneerde ouders en vier gepensioneerde grootouders.

Respect voor ouders – een Confuciaans leerstuk – wordt er daarom van jongs af aan ingebracht. Toch blijken er nieuwe wetten nodig om kinderen te dwingen voor hun ouders te zorgen, want het wordt steeds duidelijker dat jongere generaties daar geen zin meer in hebben.

    • Oscar Garschagen