Snelle auto, grote mond? Herken de Zonnekoning! Vijf Nederlandse zonnekoningen

Doet de baas ineens veel en gewaagde overnames? Ruilt hij zijn eerste vrouw in voor een twintig jaar jongere vriendin? Is het geen Jan meer maar president-directeur Jan? Grote kans dat u te maken heeft met een Zonnekoning. Hoe erg is dat eigenlijk? En is er iets aan te doen?

Nederland, Den Haag, 16-03-2011 Tjibbe Herman Jan Joustra (Hengelo, 6 februari 1951) is voorzitter van de Onderzoeksraad voor Veiligheid, de Vereniging Particuliere Beveiligingsorganisaties en recherchebureaus (VPB) en het Productschap Tuinbouw. PHOTO AND COPYRIGHT ROGER CREMERS

Erik Staal, de onlangs opgestapte baas van Vestia, deed alles alleen. Staal was zowel directeur als bestuursvoorzitter van de Rotterdamse woningcorporatie. Controle van buitenaf werd niet op prijs gesteld. De Stichting Visitatie Woningcorporaties werd de deur gewezen en Vestia brak met branchevereniging Aedes. Binnen de raad van commissarissen had hij vooral vrienden verzameld, waardoor tegenspraak uitbleef. Staal wordt gezien als het schoolvoorbeeld van een ‘Zonnekoning’.

De beroemde bijnaam voor de Franse koning Lodewijk XIV (1638-1715) is in de eenentwintigste eeuw een ingeburgerd begrip binnen de organisatiekunde geworden. Een ‘zonnekoning’ is een manager die zich gedraagt als alleenheerser en die geen tegenspraak duldt.

In elke leider schuilt er één, zegt psycholoog Arjan Eleveld, directeur van adviesbureau LTP. „Een leidinggevende heeft behoefte aan erkenning. Dat is niet erg, want het zorgt ervoor dat ze hard werken, de top bereiken.” Gevaarlijk wordt het wanneer een bestuurder zijn eigen grenzen niet meer kent. En een raad van commissarissen de bestuursvoorzitter niet met beide benen op de grond durft te zetten. Eleveld: „Zonnekoningen gaan solo te werk. Dan heb je onafhankelijke commissarissen nodig die aan de bel trekken en tegen de bestuursvoorzitter in gaan.”

Kijk maar naar Erik Staal, zegt de psycholoog. „Een raad van commissarissen vol met vrienden, die spreken zo iemand natuurlijk nooit tegen. Dan schakel je vanzelf bepaalde controlemechanismen uit. Je schept een klimaat waar mensen gaan geloven in hun eigen grootsheid. Ze kennen geen grenzen meer.”

Onderzoeker Antoinette Rijsenbilt promoveerde vorig jaar met het proefschrift CEO Narcisme: Meting en Impact. Ze pleit ervoor dat een raad van commissarissen een topbestuurder jaarlijks test op narcisme. „Het probleem is dat narcisme een ingewikkelde persoonlijkheidsdimensie is en daardoor moeilijk is te meten. Bovendien zijn er ook genoeg Zonnekoningen die het wel goed doen.”

Omdat narcisme zo moeilijk te meten valt, ontwikkelde Rijsenbilt een toetsingskader van vijftien objectieve narcisme-indicatoren. „Hiermee kun je de mate bepalen waarin iemand narcistisch gedrag vertoont. Wat verdient een topman ten opzichte van de tweede best betaalde? En worden er gekke acties uitgevoerd? Veel acquisities, bijvoorbeeld? Cees van der Hoeven van Ahold deed bijvoorbeeld overnames die eigenlijk buiten zijn kennisgebied lagen.”

Andere kenmerken die volgens de promovenda zouden kunnen wijzen op een leider die zichzelf niet meer in de hand heeft, zijn overdreven grote foto’s in het jaarverslag, zeer frequente mediaoptredens of het inzetten van een bedrijfsvliegtuig voor privédoeleinden. Eleveld voegt daar nog een kenmerk aan toe: „Komt iemand plotseling thuis met een veel jongere vriendin die volledig idolaat is van hem en die persoon niet met zijn beide voeten op de grond durft te zetten? Dan moet je uitkijken.”

Ook de hoeveelheid titels die een bestuurder voert, kan duiden op narcistisch gedrag, blijkt uit het onderzoek. Een bekend voorbeeld is Jean-Marie Messier, voormalig topman van de Frans-Amerikaanse mediagroep Vivendi Universal, in 2002 aan de kant gezet op verdenking van fraude. Messier noemde zichzelf in e-mails ‘J6M’. De zes M’s stonden voor Jean-Marie Messier, Moi-Même (mijzelf), Maître du Monde (wereldheerser). „Dat is dus een indicatie dat het de verkeerde kant opgaat”, zegt Rijsenbilt.

Om een bedrijf te wapenen tegen een narcistisch leider is een sterke raad van commissarissen nodig, zegt Wieke Janssen, partner bij recruitmentbureau Ebbinge & Company. „Een Zonnekoning kan zich niet aan zijn eigen haren uit een moeras slepen. Daarvoor heb je commissarissen.”

Volgens Janssen kunnen potentiële Zonnekoningen er in een assessment uitgevist worden. „We gebruiken de STAR-methode. Welke actie ondernam je in een bepaalde situatie om aan je taak te voldoen en welk resultaat had dat? Als ik de kapitein van het onlangs gekapseisde cruiseschip Costa Concordia mag screenen, zou ik vragen: heb je weleens eerder meegemaakt dat een schip bijna ten onder ging? Je taak was om mensen te redden, wat deed je? Weinig. Het resultaat was dat zeventien mensen verdronken. Dan weet je dus dat je zo iemand nooit meer als kapitein moet aanstellen.”

Zonnekoninggedrag valt nooit geheel uit te sluiten, geeft Janssen toe. „Als iemand de zaak wil belazeren, dan kan dat. Iemand kan sociaal wenselijk antwoorden geven. Maar dan is het aan de raad van commissarissen om dat te corrigeren.”

Volgens psycholoog Eleveld moeten commissarissen zich een aantal vragen stellen. „Is de relatie met de directie zodanig dat we positief kritisch met elkaar kunnen omgaan? Schromen we niet om vragen te stellen? Komen alle commissarissen aan bod? Hebben wij een goed zicht op alle risico’s?”

Gewone werknemers zijn echter vrij machteloos tegenover zonnekoningen, denkt onderzoeker Rijsenbilt. „Je hebt een lage positie op de hiërarchische ladder. En iemand die echt narcistisch is, luistert toch niet. Daarvoor heb je sterke commissarissen nodig.”

De promovenda pleit voor een gedragscode die ongewenst gedrag onder topbestuurders moet tegengaan. „Het komt veel te vaak voor, terwijl je dat soort gedrag kunt voorkomen door een proactieve raad van commissarissen.”

Wieke Janssen van Ebbinge & Company is het daar mee eens: „Veel van de van de huidige commissarissen zijn onbekwaam. Dat leidt ertoe dat er veel Zonnekoningen zijn in de top van het Nederlandse bedrijfsleven. Staal, Albayrak, Van der Hoeven: het is slechts het topje van de ijsberg. In elk bedrijf zit een potentiële Zonnekoning.”

    • Jorg Leijten