'Rol Duitse president is belangrijk'

Gesine Schwan, zelf twee keer kandidaat voor het Duitse presidentschap, over de neergang van president Wulff en het ‘kortzichtige’ beleid van kanselier Merkel.

Gesine Schwan, Germany's Social Democrats (SPD) candidate for the ceremonial office of president delivers a lecture to members of the Heinrich Boell Stiftung (Heinrich Boell foundation) in Frankfurt's Paulskirch April 26, 2009. REUTERS/Johannes Eisele (GERMANY POLITICS HEADSHOT)

Eigenlijk wil ze liever niets zeggen over Christian Wulff, de gisteren afgetreden president van Duitsland. De Duitse wetenschapper Gesine Schwan (68) was zelf tot twee keer toe kandidaat voor het ambt van staatshoofd, in 2004 en 2009, namens de SPD. Ze haalde het niet, maar ze verwierf wel sympathie en gezag door haar publieke optredens aan de vooravond van beide verkiezingen. Ze heeft uitgesproken ideeën over het presidentschap. En over Duitsland en Europa.

„Het presidentschap is belangrijk in Duitsland. Het is meer dan een ceremoniële baan. Het heeft symboolfunctie in de positieve zin van het woord. Je kunt als president discussies op gang brengen.

„En je bent een voorbeeld voor de mensen. Een staatshoofd moet competent zijn en over persoonlijke autoriteit en integriteit beschikken. Maar de belangrijkste eigenschap voor de functie is waarachtigheid. Het staatshoofd moet oprecht zijn en mag niet liegen”, zegt Schwan in een interview dat deze krant met haar had, enkele dagen voordat Wulff zijn aftreden bekend maakte. De SPD zal Schwan naar alle waarschijnlijkheid niet nog eens kandidaat stellen.

Wulff moest opstappen na een langgerekte affaire over vermeende vriendendiensten van ondernemers in de tijd dat hij premier was van de deelstaat Nedersaksen. Wat er ook waar is van de geruchten hierover, Christian Wulff slaagde er niet in om van zijn smoezelige imago af te komen. Hij bleef hardnekkig omringd met een geur van oneerlijkheid.

Maar desondanks bleef Wulff verrassend lang op zijn stoel zitten. In december vorig jaar werd bekend dat hij van een bevriend ondernemersechtpaar een lening tegen een lage rente had ontvangen voor de financiering van een koopwoning. Daarna volgde de ene na de andere onthulling.

Pas toen donderdagavond het Duitse Openbaar Ministerie een verzoek bij de Bondsdag indiende ter opheffing van de wettelijke immuniteit van de president, ‘teneinde een gerechtelijk onderzoek naar de heer Wulff te kunnen beginnen’, was het gedaan met het staatshoofd. Vrijdagmorgen stapte hij op.

Waarom, luidt de vraag aan Gesine Schwan, houden politici zo lang aan hun baan vast als het daar mis mee gaat?

„Principieel heb ik daar begrip voor”, antwoordt ze. „Je hebt als politicus en ook als staatshoofd een verplichting op je genomen, en dan moet je niet bij de eerste de beste tegenwind opstappen. Een president van Duitsland is niet de manager van een schoenenfabriek. Het hoort bij de normaliteit van de politiek dat je het aan jou toevertrouwde ambt naar eer en geweten uitoefent en naar de termijn die ervoor staat. Aan je ambt vasthouden vind ik volledig in orde, maar aan je stoel kleven is iets anders. Als het met je geloofwaardigheid is gedaan, moet je opstappen.”

Het hangt nu grotendeels van de wijsheid van bondskanselier Angela Merkel af of de Duitse politiek snel een aanvaardbare opvolger voor Wulff vindt. Wat vindt Schwan eigenlijk van Merkel? En van de door de bondskanselier gepraktiseerde harde aanpak van de schuldencrisis in Europa?

Schwan blijkt zeer ontevreden over hoe Merkel regeert. „Als kanselier vind ik haar niet goed. Ze is weliswaar populair, ze is bescheiden en heeft schone handen. Haar integriteit is onomstreden. Dit in tegenstelling tot degene die ze president heeft gemaakt. Dat komt haar nu goed uit. Niet het feit dat zij Wulff voor het presidentschap heeft voorgedragen, maar wel dat ze kan laten zien dat ze zelf sauber is. De Duitsers vinden persoonlijke integriteit belangrijk.

„Daar komt bij dat Merkel leiding geeft binnen de context van een goed functionerende economie. Grote delen van de bevolking vinden het niet erg om op haar kompas te varen. Maar dat betekent niet dat een meerderheid vertrouwen in haar lange-termijnpolitiek heeft. Integendeel, uit opinieonderzoeken blijkt steevast het tegenovergestelde. “

Schwan verwijt Merkel „politieke kortzichtigheid” – een aanduiding die ze meermaals gebruikt. „Mijn definitie van politiek is normatief. Politiek die de democratie niet bevordert maar beschadigt, is geen goede politiek. Een goede kanselier versterkt de democratie, met streven naar gelijkheid en solidariteit en een beleid dat niet alleen over vandaag, maar ook over morgen gaat.

„Dat verzuimt Merkel. Ze gaat ieder openlijk debat over gevoelige kwesties uit de weg. Ze zegt dat er geen alternatieven voor haar beslissingen zijn, of die nu gaan over de schuldencrisis of over het gebruik van kernenergie in Duitsland.

„Maar er zijn altijd alternatieven. Door het debat en de controverse te mijden, schaadt ze de democratie en ondermijnt ze het vertrouwen in de politiek. Merkels stijl van leiding geven kenmerkt zich door beslissingen die vrijwel zonder uitzondering gericht zijn op machtsbehoud.”

En wat vindt Schwan van het Duitse leiderschap in de schuldencrisis? Ze zegt het onomwonden: „Veel van onze Europese partners hebben genoeg van het pedante Duitse schoolmeesterschap.

„De weerstand tegen Duitsland groeit, omdat de regering-Merkel in de schuldencrisis gekozen heeft voor een aanpak die de Europese solidariteit onderuit haalt. Ik noem het alleenheerschappij. Het wachten is op het moment dat wij, onverbiddelijke Duitsers, onderuit gaan. Dan zal het leedvermaak groot zijn. Evenals onze problemen.”

Schwan is van mening dat Merkels politiek gebaseerd is op wantrouwen. „Een politiek van wantrouwen past bij de Duitse autoritaire aard. Merkel appelleert aan zulke oer-Duitse sentimenten, in de hoop dat het goede verkiezingsresultaten oplevert. Ze vertrouwt anderen niet, net zomin als ze zichzelf vertrouwt.

„Dat lijkt een paradox, omdat ze zeer zelfbewust overkomt. Maar ze vertrouwt het zichzelf niet toe om anderen van haar gelijk te overtuigen. Ze vertrouwt het parlement niet en probeert de Bondsdag te omzeilen waar het maar kan. De klachten daarover zijn niet uit de lucht gegrepen. Ze gelooft niet dat mensen of staten anders dan in hun eigenbelang handelen, om dat ze zelf ook zo handelt.”

Gesine Schwan begrijpt de roep om Duits leiderschap in Europa wel, zoals onlangs treffend verwoord door de Poolse minister van Buitenlandse Zaken Radoslaw Sikorski. Maar ze vindt ook dat Duitsland daarmee terughoudend moet omgaan, gelet op zijn gewelddadige verleden.

„Wij moeten Europa niet onze wil opleggen; we moeten duidelijk maken wat ons plan en ons doel op de lange termijn is. We moeten perspectieven schetsen en anderen daarvan proberen te overtuigen. Maar per decreet gaat dat niet.”

    • Joost van der Vaart