Maak wetenschap vrij

Reed Elsevier boekte in 2011 874 miljoen euro winst. Dat was 16 procent meer dan in 2010. Dit jaar verwacht de wetenschappelijke uitgever verdere stijging van winst en omzet.

Dat zijn verbluffend goede cijfers en verwachtingen in een periode waarin veel bedrijven zich schrap zetten tegen de gevolgen van de recessie. Tegelijk tekenden zesduizend boze wetenschappers een online petitie onder de titel ‘de kosten van kennis’ – thecostofknowledge.com Zij hebben genoeg van de geldklopperij. „Won’t publish, won’t referee, won’t do editorial work”, zo verklaren zij.

Met ijzeren regelmaat komt dit conflict aan de oppervlakte. Van wie is de opbrengst van de publiek gefinancierde wetenschap? Van de uitgevers of van de burgers? Hebben grote uitgevers als Elsevier, maar ook bijvoorbeeld Springer en Kluwer, niet te veel marktmacht verworven? Zij dicteren de prijzen en gijzelen de wetenschap, is het verwijt. Mogelijk beperken ze ook de zakelijke dienstverlening en het kennisafhankelijke bedrijfsleven. Of verlenen zij juist een essentiële dienst, door hun organisatie, logistiek, deskundigheid, marktkennis en creativiteit?

Veel wetenschappers geloven niet meer in de goede bedoelingen. Zij schrijven immers de artikelen en vormen (noodzakelijkerwijs) ook de redacties, vaak onbezoldigd. De wetenschappers bepalen daarmee behalve de wetenschappelijke waarde ook de commerciële. Vervolgens verkopen de uitgevers dezelfde artikelen terug aan de universiteit, voor stevige bedragen, vaak in ouderwetse tijdschriftvorm. Het is toch alsof de veehouder in overheidsdienst de fabriek gratis melk levert die hij zelf pas mag opdrinken na een duur abonnement. Een aanbod waar geen boer in zal stinken.

Desondanks is het al jaren wachten op de doorbraak van wetenschappelijke onlinekennis. Maar de druk neemt toe. Wetenschappers hebben met internet immers een eigen uitgeef- en distributiekanaal, net als musici en schrijvers. Zogeheten open sourceplatforms duiken her en der op. Het toegang- en transparantieargument wint ook terrein. De Nederlandse organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek financiert alleen nog onderzoek als ze mede-eigenaar mag worden van de verworven resultaten. Zo is open toegang beter gegarandeerd. Die kant moet het op.

Dat uitgevers de rol van hun tijdschriften als ijkpunt voor kwaliteit bewaken is op zichzelf te begrijpen. Maar de rol als melkkoe begint te wringen. Overheden en universiteiten hebben hier ook een verantwoordelijkheid. Zolang universiteiten publicatie in deze tijdschriften verplicht stellen, houden zij de wetenschap dus ook gevangen in het verdienmodel van een ander. Het wordt tijd dat de belastingbetaler meedeelt in de opbrengst van de uitgevers.

Niet uitgesloten is dat de wal het schip zal keren. De uitgevers benutten de enorme potentie van internet onvoldoende: interactie, snelheid, toegang en transparantie. Vooral in zakelijke omgevingen zullen afnemers niet meer accepteren dat ze naar dure portals worden gedreven met statische tijdschriften. In de juridische wereld staat een open platform klaar waarop alle wetenschappelijke commentaren op rechterlijke uitspraken en wetten beschikbaar kunnen komen: www.rechtencommentaar.nl. Alle wetten, parlementaire documenten en steeds meer uitspraken staan immers al online. De uitgevers houden de discussie erover alleen versnipperd over talloze tijdschriften, die via gedwongen digitale winkelnering overeind worden gehouden. Dat is niet houdbaar. Publiceren kan de klant inmiddels net zo goed zelf. Mogelijk zelfs sneller. Het bewaken van de kwaliteit was al uitbesteed.

De wetenschappelijke wetgever van de toekomst moet zijn waarde dus elders zoeken. In het verrijken van artikelen, het aanbieden van techniek, het aanboren van nieuwe product/marktcombinaties. Uitgevers die de deur dichthouden of alleen tegen zeer hoge kosten openmaken, zullen hun klanten verliezen aan het open internet.