Het gezag van de rechter bladdert af

Dat het gezag van de rechter niet meer is wat het was, is een trend. Graag achteraan aansluiten, bij het afbladderen van het gezag van de pastoor, de politicus, de dokter, de hoogleraar en ongetwijfeld ook ‘de krant’. Ontzuiling, individualisering, internet, globalisering – oorzaken zijn er te over.

Dat proces lijkt bij de rechtspraak nog in de kinderschoenen te staan. Daarom is het ook zo interessant om het van nabij te volgen. Wie begint er mee, welke vorm krijgt het en hoe reageert de rechtspraak? En wijken de reacties op de frauderende hoogleraar af van die op de meinedige rechters? Zien we hier de calculerende burger die de rechterlijke uitspraak voortaan als ‘ook maar een mening’ afdoet en in hoger beroep verder winkelt? Of wakkert de rechter de legitimiteitscrisis van overheid en zichzelf aan door incidentele dwalingen, wrakingen of onbevredigende vrijspraken?

De rechtspraak zelf neigt tot bagatelliseren dan wel stilzitten. Net als trouwens de wetenschap, die ondanks de affaire Stapel een zonnige blik heeft behouden op het zelfreinigend vermogen. In het bestrijden van plagiaat hebben universiteiten alleen weinig zin, zo schreef deze krant. De spectaculaire dwalingen in de zaken over de Schiedammer moord, Lucia de Berk en Ina Post hebben achteraf alle strafrechters voorzichtiger gemaakt: er kwamen meer vrijspraken. Maar een interne audit is uitgebleven, bij mijn weten. Grote bedrijven lichten na een debacle alle procedures en beslissingen systematisch door. Er worden lessons learned-sessies gehouden. De Teneriferamp bij de KLM bleek terug te voeren op haperende communicatie en hiërarchie. Dat leidde tot een complete herijking van de cockpitverhoudingen. De rechtspraak zocht de oorzaken buiten de deur: bij de kwaliteit van de gerechtsdeskundigen. De weerstand tegen externe specialisten als lekenrechters is overigens wel verminderd. Maar mijn indruk is dat de dwalingen als incidentele defecten in een overigens prima fungerend systeem worden gezien.

Dat proef ik ook in de reactie van de Raad voor de Rechtspraak op de recente vervolging van twee rechters wegens meineed. Weliswaar betreft meineed de kern van het rechtersambt, maar dat is een incident dat we niet moeten ‘dramatiseren’. Nee, laten we dat niet doen. Maar laten we ook niet klein maken wat groot is. De verdediging van één van die twee verdachte rechters is toch jarenlang door de Raad gefinancierd. Diezelfde rechter bleek in zijn ambtsperiode als betaald juridisch adviseur bij te klussen. Daar zitten ernstige bestuurlijke taxatiefouten achter en grote integriteitsproblemen. En waarom zou dat alleen deze ene rechter betreffen? Hoe kon dit? Herhaalt zich dit? Wegkijken is hier gevaarlijk: het versnelt het afbladderen van het rechterlijk gezag.

Uit de dagelijkse rechtspraktijk kende ik tot nu alleen Peter R. de Vries, die in 2010 de rechter schoffeerde. Hij deed precies dat wat de rechter hem verbood. Namelijk het uitzenden van heimelijk gemaakte opnamen. SBS6 en Endemol vatten de dwangsom van 30.000 euro als boete op en betaalden. Een herhaling voorkwam de rechter met een dwangsom van twee maal 500.000 euro. Nu ook te betalen door De Vries zelf. Dat hielp, maar het rechterlijk gezag was toch beschadigd.

Exact hetzelfde gebeurde eind vorige maand voor een Amsterdamse kantonrechter. Daar was het de firma IBM, die een dwangsom benutte als een kans om een onwelgevallige uitspraak te negeren in plaats van uit te voeren. Dat een tv-journalist de rand opzoekt kan ik wel volgen. Maar zo’n groot bedrijf? Of is dat juist de oorzaak? Arrogantie in de directiekamer na een mislukt ontslag? Dat ‘natuurlijk’ toch doorgezet moest worden, ongeacht de ‘mening’ van zo’n rechter? Dit bedrijf had er 50.000 euro dwangsom voor over om de opdracht van de rechter te negeren een employee weer in dienst te nemen. Althans, daaraan begon het allerlei eigen condities te stellen.

In de vervolgprocedure leest de rechter IBM dan op zeldzame wijze de les. Een dwangsom zou toch voor een ‘concern als IBM’ eigenlijk helemaal niet nodig moeten zijn, sneert de rechter. „Door het vonnis niet uit te voeren heeft IBM te kennen gegeven de rechtbank in zeer ernstige mate te minachten, welke attitude een concern als IBM geenszins past.” En dus komt er een dwangsom die de „bedrijfsvoering zal raken”. 10.000 euro per dag met een maximum van 5 miljoen. Kortom, doen wat ik zeg. De ontslagen werknemer binnen 48 uur zijn werk teruggeven en het achterstallige loon betalen. De hartelijke groeten verder. Was getekend J. Westhoff, kantonrechter. Gezag – het komt te voet en het gaat te paard. Deze rechter probeerde het paard in te halen. Dat zullen we vaker gaan zien.

Folkert Jensma

Debat via nrc.nl/rechtenbestuur Twitter #rechtenbestuur