Drink en draaf op de Kaap

De Zuid-Afrikaanse wijnindustrie wordt geleidelijk minder blank, constateert Ivo Weyel tijdens een proeverij te paard.

De eerste keer dat Ntsiki Biyela (33) wijn dronk was tijdens een proeverij waar kenners spraken over zaken als een „bouquet van zwarte bessen en cederhout” en „een vanilleachtige afdronk met een hint van lavendel”. Het enige wat zij proefde was koeienstront. „Maar dat durfde ik natuurlijk niet te zeggen. Sterker: ik wist niet eens hoe dat in het Engels heette. Ik kende alleen het Zuluwoord.”

Dat was tien jaar geleden. Nu is Ntsiki Biyela een van de weinige (amper twintig) zwarte wijnmakers. En een vrouw bovendien. Een dubbele minderheid in de conservatieve, roomblanke, ruim drie eeuwen oude Zuid-Afrikaanse wijnmakerij die werd en wordt gedomineerd door traditionele oudgeldfamilies die nauwelijks buitenstaanders accepteren. Positieve discriminatie leidde er na de afschaffing van de apartheid toe dat de overheid inzette op meer zwarten in blanke beroepen. Waaronder de wijnindustrie. Bedrijven doneerden studiebeurzen en sponsorden jonge zwarten. In Biyela’s geval was het South African Airways die haar opleiding, kost en inwoning plus haar vlucht naar Kaapstad financierde. Haar eerste keer in een vliegtuig. De eerste keer dat zij überhaupt haar Zuludorp verliet. Ze sprak geen Zuid-Afrikaans (de taal waarin de studies worden gegeven), alleen gebrekkig Engels. En Zulu. „Het was keihard werken”, vertelt Biyela, „maar ik vond het geweldig. Ik had er blijkbaar ook talent voor.”

In 2009 werd ze uitgeroepen tot South Africa’s Woman Winemaker of the Year. Haar rode wijnen („Ik maak geen witte wijn, maar dat heeft niets met de term wit te maken!”) winnen prijs na prijs. In de toonaangevende Platter’s wijngids, een soort Michelingids van Zuid-Afrikaanse wijnen, krijgen haar blends regelmatig een hoog aantal sterren. „Ik weet nog goed toen ik mijn eerste prijs won, tijdens een chique wijnbijeenkomst in een duur hotel. De enige andere zwarten waren de obers. Die begonnen spontaan te klappen en dansen toen ik won. Geweldig!”

Opperwijnmaker

Het jonge wijnhuis Stellekaya, opgezet door een ondernemend echtpaar met Italiaanse roots (stelle betekent ster in het Italiaans, kaya huis in Zulu) nam haar in dienst als opperwijnmaker. „And the rest is history”, zegt ze vol zelfspot. Nu maakt ze niet alleen wijn, maar vliegt ze de hele wereld over om haar wijnen internationaal op de kaart te zetten. Het lijkt er dus op dat alles goed is gekomen in de Zuid-Afrikaanse wijnindustrie, dat gelijkheid is ingetreden, dat van apartheid geen sprake meer is.

Of toch niet?

„Het duurt nog minstens een hele generatie voor zoiets misschien het geval is”, zegt Ricardo Roux, de jonge zwarte sommelier van het luxueuze Birkenhead House hotel in Hermanus, een schitterend kustplaatsje aan de Zuidkaap. „Je moet niet vergeten dat de internationale sancties pas in 1995 zijn opgeheven, dus best recent eigenlijk, en dat gelijkheid nog in de kinderschoenen staat. De zwarte achterstand is nog groot.”

Roux ging in 1998 naar de Cape Wine Academy („Dat ging gemakkelijk, ik was immers zwart, en dan werd je bijna automatisch overal aangenomen uit angst voor discriminatie”). Maar om daarna aan werk te komen, bleek toch een stuk lastiger. „Als ik solliciteerde, dachten ze automatisch dat ik op de kelnervacature afkwam. Aan een zwarte sommelier moest men nog erg wennen. Dat was niet zozeer kwade opzet, maar het kwam eenvoudig niet in ze op.”

Naast zijn baan, maakt hij sinds 2003 ook eigen wijn. „Dat is alleen mogelijk door een heel goede, nieuwe ontwikkeling waardoor ook mensen zoals ik – en dan bedoel ik niet zwart, maar jong en zonder eigen geld – wijnranken kunnen huren in plaats van de dure grond te moeten kopen. Dat was eerder nooit mogelijk en opent echt nieuwe perspectieven.”

Wat ook veranderde is de kwaliteit van de wijn. Lag de nadruk vroeger vooral op kwantiteit, nu is ieders aandacht op de kwaliteit gericht. Alex van Heeren: „Wat hoeveelheden betreft leggen we het sowieso af tegen Australië, dus daar moeten we de concurrentie niet meer mee aangaan. Het doel is nu echt mooie wijnen te produceren.”

Van Heeren is een Nederlandse zakenman die La Grande Provence heeft gekocht, een uitgestrekt wijngoed in de buurt van Stellenbosch. Van dit oude, maar bij aankoop nogal ingeslapen merk, heeft hij een van de mooiste wijnhuizen van het land gemaakt. „Het belangrijkste in dit metier is dat je moet durven en niet te veel in het verleden moet blijven hangen.” Naast de aandacht voor zijn eigen landgoed, besteedt Van Heeren veel tijd en geld aan de ontwikkeling en groei van het land. Als vooraanstaand ondernemer is hij een veelgevraagd meedenker annex board member van nogal wat instellingen, zoals de University of Stellenbosch (dezelfde waar Ntsiki Biyela studeerde). „We zijn er nog lang niet. Zuid-Afrika is een land in ontwikkeling, er moet van alle kanten nog hard aan getrokken worden.”

„Het is ontzettend belangrijk dat er mensen met aanzien, geld en invloed zijn, die willen investeren in ons land en de toekomst van de jeugd”, zegt André Morgenthal van de overkoepelende Wosa (Wines of South Africa). „Onze wijnindustrie heeft enorme behoefte aan nieuwe input, aan financiële en morele ondersteuning, want de concurrentie met andere wijn producerende landen is ongekend fel. Het is ook zaak nu niet alleen wijnen te maken voor directe consumptie, maar ook mooie vintages te produceren om zo in de loop der tijd een goede naam op te bouwen voor het Zuid-Afrikaanse imago.”

Máxima

Alex van Heeren, van wijngoed La Grand Provence, probeert aan dat goede imago te werken. Op zijn terrein is een kunstgalerie die vooral jonge Zuid-Afrikaanse kunstenaars promoot, er is een restaurant (sinds 2007 behorende tot de restaurant-toptien van het land) en er kan worden overnacht in schitterende lodges. Niets mooier dan tussen de wijnranken wakker worden (vonden ook Jude Law, prins Willem-Alexander en Máxima en nog zowat beroemdheden).

La Grande Provence staat daarin niet alleen. Steeds meer wijnproducenten in het gebied tussen Stellenbosch en Franschhoek – hét wijngebied van het land – openen hotels. Zoals Laurence Graff, een van ’s werelds grootste diamantairs, die het wijnhuis Delaire kocht en daar met behulp van veel jonge Zuid-Afrikaanse wijnmakers prachtigewijnen produceert en er een ongekend luxueus logeeradres bouwde. Suites met privé zwembaden, een privé bioscoop en een uitgebreide kunstcollectie . Elke suite heeft een keuken met alles erop en eraan, waar gasten zelf koffie kunnen zetten en koken. Maar de ontvangstdame noemt het specifiek de butlers pantry en wijst op de knop naast het koffieapparaat om de butler op te roepen. „Want”, zegt ze in alle ernst, „de meeste gasten zetten natuurlijk niet zelf koffie.”

Er valt veel te zeggen voor het slapen op een wijngoed. Je hoeft in ieder geval niet meer te rijden. Werd er vroeger niet zo op gelet, nu hanteert de politie strenge regels en controles waar het drink and drive betreft. En denk niet dat de politie in dit deel van Zuid-Afrika omkoopbaar is, want bij overtreding is het direct afrekenen of straight to jail.

„Bij ons gelden die regels niet”, lacht Dominique Verloren van Themaat. Ze is een telg van de bekende Nederlandse familie die hier lang geleden neerstreek en ze runt het Equine Sport Centre in Stellenbosch, dat zogenaamde Wine Tasting Tours on Horseback organiseert. Een kwestie van drink and ride. Gezeten op een paard leidt ze toeristen – zowel beginnende als gevorderde paardrijders – langs diverse wijngoederen waar overal privéproeverijen plaatsvinden. Stapvoetse tochten van een uur of twee behoren tot de mogelijkheden, als ook grote tochten dwars door de glooiende wijnheuvels waarbij plekken worden aangedaan die zonder paard nauwelijks bereikbaar zijn. En het moet gezegd: het heeft iets bijzonders om te paard te arriveren bij een landgoed, waar vinologen en obers met dienbladen vol wijn komen aangerend en het proeven al bovenop het paard begint. Ik wals de wijn door het glas, ruik en denk aan Ntsiki Biyela’s eerste associatie, want ook ik ruik poep.

Onder mij verwijdert de ober schielijk een paardenvijg.

www.southafrica.net, www.equinesportcentre.co.za , www.grandeprovence.co.za, www.delaire.co.za , www.stellekaya.com , www.birkenheadhouse.com

    • Ivo Weyel