Huur een professor

Verbazend hoeveel mensen de obstakelrace nog willen trotseren om wetenschapper te worden – cum laude halen om in aanmerking te komen, tijdelijke onderzoeksbaantjes, proefschrift en dan weer op straat om een nieuwe baan te zoeken.

Al die moeite, terwijl het kabinet niets ziet in wetenschap. Ontwikkelde landen – Duitsland, de VS, Zweden Finland – grijpen de recessie aan om de onderzoeksbudgetten te verhogen. Hier speelt de overheid balletje-balletje met onderzoeksfondsen. Uiteindelijk blijft er voor ieder minder over.

De Faculteit Sociale Wetenschappen van de Universiteit Leiden wijdde een forum aan commercial science, onderzoeksopdrachten van de overheid en bedrijven. Eerlijk debat tussen Nederlandse en buitenlandse wetenschappers en studenten, in soepel Engels. Wel drie van de vier forumleden maakten zich zorgen over de onafhankelijkheid van de wetenschap.

Naomi Ellemers, hoogleraar sociale psychologie van de organisatie, vond dat commercieel onderzoek dreigt te worden verward met toegepast onderzoek. Zij werkte aan een langdurig onderzoeksproject over de sociale acceptatie van het onder de grond opbergen van CO2. Zij zei dat ze de winst op dit soort projecten „twijfelachtig” vindt. Misschien had ze in die tijd andere dingen kunnen onderzoeken. Het kost veel moeite om met alle partijen rekening te houden.

Haar scepsis is opmerkelijk, omdat dit project redelijk is verlopen. Omdat er veel partijen bij waren betrokken – overheid, milieubeweging, bedrijven – kon de druk om de resultaten te wijzigen of niet te publiceren worden weerstaan. Er waren altijd wel partijen die belang hadden bij publicatie van de volle waarheid.

Cultureel antropoloog Henk Tromp, die met André Köbben een boek schreef over druk van opdrachtgevers aan wetenschappers, noemde een onderzoeksuitkomst over de derdegeneratieanticonceptiepil. Die zou minder goed zijn dan de tweede, maar dat mocht niet worden gepubliceerd. Dat is toch gebeurd. De desbetreffende hoogleraar vond zijn eigen reputatie en onafhankelijkheid duurder dan het geld dat de farmaceutische firma bood. Je moet sterk staan, want als de opdrachtgever opstapt, moeten er medewerkers worden ontslagen. Dit soort conflicten wordt meestal verzwegen.

Alleen panellid Cornelis van Bochove, hoogleraar wetenschapsbeleid en voormalig topambtenaar bij het ministerie van Onderwijs (dat dit soort dingen bedenkt), was enthousiast over contractonderzoek . Hij wees naar zijn twee grote schoenen, een academische gaatjessschoen en een gewone schoen. „Die horen bij elkaar’’, zei hij. Commercieel onderzoek inspireert, er komen praktische voorstellen vandaan. Het laat zien hoe iets in de praktijk werkt. „De eerste geldstroom is geen gratis geld. Het is belastinggeld”, zei hij. „De samenleving moet er ook iets aan hebben.” In het negentiende-eeuwse Duitsland waren industrie en universiteit ook niet gescheiden. Hij wil wel een uitzondering maken voor fundamentele natuurwetenschappen „met een langere incubatietijd’’.

Vooral bij de politiek bestaat de neiging tot Stapelen. Evidence based policy is een misleidende term. Politieke stellingen zijn niet wetenschappelijk, maar moeten kiezers overtuigen. Volgens een recente publicatie van het Rathenau Instituut kan een wetenschapper nooit zomaar „de waarheid” leveren aan „de macht”. Maar het is wel prettig om een boterbriefje te halen bij de wetenschap die, zo blijkt uit onderzoek, het meeste vertrouwen geniet bij de mensen. Wie wil winnen, huurt een professor.