Het Russisch stevent af op een njet in Letland

Veel Russen in Letland kunnen nog geen belastingformulier invullen, zo slecht spreken ze Lets. Nu zet een referendum over Russisch als officiële taal de verhoudingen op scherp.

Een referendum om van het Russisch de tweede officiële taal te maken heeft de twee belangrijkste bevolkingsgroepen van Letland, etnische Letten (59 procent) en etnische Russen (28 procent), lijnrecht tegenover elkaar geplaatst. Etnische Letten zien er een bedreiging in voor het voortbestaan van de Letse natie, een poging om de jonge staat opnieuw te ‘russificeren’.

Volgens etnische Russen wordt het juist hoog tijd dat de Russische minderheid eens de rechten krijgt die haar toekomt. Ze worden, zeggen ze, al jaren achtergesteld en gediscrimineerd. Omdat velen van hen slecht of geen Lets spreken, kunnen ze vaak niet eens een belastingformulier invullen. Het referendum moet aan dat soort misstanden een eind maken, zeggen zij.

Het referendum heeft zaterdag plaats. En al is zeker dat er een ‘nee’ uit komt – het Letse blok dat zich verzet tegen het voorstel is simpelweg te groot – de schade is al aangericht. Het referendum heeft het Baltische staatje (2,2 miljoen inwoners) onder hoogspanning gezet en oude scheidslijnen doen herleven.

En dat terwijl Letland al genoeg aan zijn hoofd heeft, op economisch gebied. Eens was Letland een economische ‘tijger’ van Europa. Maar het land bevindt zich nu in zo’n zware crisis dat het aan het infuus van het IMF ligt om in leven te blijven.

Mede onder druk van de Europese Unie was er sinds Letlands toetreding, in 2004, juist sprake van een (lichte) ontspanning tussen de twee groepen. De laatste zes maanden ging het echter weer helemaal mis. En dat is grotendeels de schuld van de nieuwe, rechtse regering.

Herfst vorig jaar werd de partij Saskanas Centrs (Harmonie Centrum), een partij die vooral kiezers trekt onder de Russische minderheid, met 28 procent de grootste bij de verkiezingen. De partij van premier Dombrovskis, die veel minder stemmen had behaald, hield Harmonie Centrum echter buiten de deur door een ingewikkelde coalitie te vormen met andere partijen. Dombrovskis haalde zelfs de radicale anti-Russische partij Nationale Alliantie in huis, die zich afficheert als de partij „voor het Vaderland”.

Die nieuwe regering kwam, mede onder druk van de Nationale Alliantie, met controversiële maatregelen. Zo werden de bevoegdheden van de ‘taalinspecteurs’ uitgebreid, speciale ambtenaren die al langer belast zijn met het ‘promoten’ van de Letse taal. Zij kunnen nu boetes opleggen aan winkels waar personeel geen Lets spreekt, als burgers zich beklagen. De initiatiefnemers van het referendum spreken van ‘taalinquisitie’.

De Nationale Alliantie kwam eind vorig jaar daarbovenop met een plan voor een referendum om alle scholen te dwingen alleen nog het Lets als onderwijstaal te hanteren. Louter Russisch-talige scholen waren al verboden, maar tweetalig kon nog wel. De partij probeerde het referendum via een burgerinitiatief te organiseren, maar kwam enkele duizenden handtekeningen tekort. Juist die actie was overigens de aanleiding voor de initiatiefnemers van het huidige referendum. Ook zij dwongen een plebisciet af via een burgerinitiatief.

Tot op het hoogste niveau is de polarisatie inmiddels doorgedrongen. President Andris Berszins deed er aanvankelijk het zwijgen toe, maar nu roept hij etnische Letten nadrukkelijk op om tegen te stemmen en „de Letse taal te beschermen”. Premier Dombrovskis ging nog een stap verder, hij verklaarde dat „aan de Letse kernwaarden niet getornd mocht worden”.Ook hij riep de Letten op ‘nee’ te stemmen. Rechtse parlementsleden probeerden via het Constitutioneel Hof het referendum zelfs te verbieden, maar dat verzoek werd naar de prullenbak verwezen.

Het enige positieve is dat de ruzie tot nu toe nog niet heeft geleid tot spanningen tussen Riga en Moskou. In het verleden heeft de Lets-Russische kwestie geregeld geleid tot ruzie met de grote buurman en voormalige overheerser, die zich graag als beschermheer voor Russische minderheden in alle voormalige Sovjetrepublieken opwerpt.

    • Chris Hensen