'Gogol is schaamteloos lyrisch'

In een reeks literaire liefdesverklaringen praat acteur Ian Bok, Claus in de tv-serie Beatrix, over Gogol.

‘Jaren geleden vond ik een exemplaar van De jaarmarkt van Sorotsjintsy van Nikolaj Gogol in de kast van mijn moeder. Die editie uit 1952 heb ik nog steeds in mijn bezit. Oud en vertrapt – het boek wekte direct sympathie op. Ik kende Gogol ook al en speelde ooit een rol in zijn toneelstuk De revisor.

„De jaarmarkt van Sorotsjintsy begint op een drukke landweg. Met vele andere boeren is het beeldschone meisje Paraska samen met haar vader en stiefmoeder op weg naar de jaarmarkt in Gogols geboortedorp. Haar vader hoopt daar zijn boekweit te verkopen. „Wat in het verhaal de overhand neemt, is angst. De vader van Paraska krijgt van een marktkoopman het verhaal te horen over de districtssecretaris van Sorotsjintsy. Als hij langs de schuur aan de nabijgelegen heuvel loopt, jaagt een hels geknor afkomstig uit een zolderraampje hem de stuipen op het lijf.

„Dat doet het gerucht de kop op steken dat de duivel in de gedaante van een varken de jaarmarkt bezoekt. Hij zoekt zijn rode kiel. Die rode rok, ooit door de duivel als onderpand gegeven aan een joodse uitbater, moet ergens tussen de koopwaar verstopt liggen. Dat vermoeden zorgt voor spanning en onrust.

„Wat mij erg trof in Gogols korte verhaal was de schaamteloze lyriek, direct al in de eerste zin: ‘Hoe bedwelmend, hoe rijk is een zomerdag in Klein-Rusland!’. Daarna komt Gogol met een heel beeldend stukje dat mij doet verlangen naar die landweg: „Als smaragden, topazen, robijnen zweven onwezenlijke insecten boven de bonte tuinen, overschaduwd door statige zonnebloemen.” Zo’n zinderend slotakkoord van de zomer herken ik. Ik ben in augustus geboren. Gogol beschrijft het zonder enige terughoudendheid.

„Iedere paragraaf van De jaarmarkt van Sorotsjintsy begint met een zinsnede uit een Klein-Russisch volkssprookje, gezegde of klucht. Daardoor voelde ik me een klein beetje ingewijd in de Russische cultuur. Ik heb me daar altijd graag in willen verdiepen. Mijn oma is Russin en de klassiekers uit die cultuur hebben een grote aantrekkingskracht op mij.

„De reis naar de jaarmarkt is verreweg mijn lievelingsstuk uit het verhaal. Die reis staat symbool voor mijn eerste stap die ik met Gogol zette in de Russische literatuur. Dat voelde als een heilige ervaring.

Gogol was ook de ideale wegbereider. De jaarmarkt van Sorotsjintsy is een toegankelijk, volks verhaal. Je komt niet direct terecht in een 30 regels tellende beschrijving van iemands psyche.

„Na Gogol las ik de verhalen van Nikolaj Leskov en Anton Tsjechov. Met name Tsjechov was wonderlijk. Bij het lezen van zijn verhalen kon ik alleen maar bij mezelf denken dat dit de allerbeste korte verhalenschrijver ter wereld was.

„Het is bij mij altijd de strijd tussen weten wat goed is en weten wat ik zelf mooi vind. Uiteindelijk vond ik De jaarmarkt van Sorosjintsy een nogal lullig volksverhaal, met dansende, zingende mensen op het eind en een overpeinzing van de schrijver. Toch blijft het een van mijn lievelingsverhalen. Want lievelingsdingen hoeven niet altijd mooi te zijn. Ze zetten me aan tot nadenken. Ze dwingen me verder te breien en slingeren een motor aan. En dat is exact wat dit verhaal bij mij gedaan heeft.”

N.W. Gogol: Verzamelde werken. Deel I. Avonden op een dorp bij Dikanka, Mirgorod. Vertaald door Hans Leerink, herzien door Tom Eekman. Van Oorschot, 532 blz. € 25,-

    • Roderick Nieuwenhuis