De Jeanne d'Arc traditie: het persoonlijke wordt politiek

Vivian Gornick: Emma Goldman. Revolution as a Way of Life. Yale University Press, 151 blz. € 25,-

Studentenleider Camila Vallejo in Chili, activiste Tawakkul Abdel-Salam Karman in Jemen en blogger Lina Ben Mhenni in Tunesië waren vorig jaar prominent in het nieuws. Ze traden op de voorgrond in door mannen gedomineerde maatschappijen en veroverden een positie tijdens de omwentelingen in hun land. Ze krijgen wellicht een plaats in een traditie die met Jeanne d’Arc begon.

In die traditie past ook Emma Goldman over wie Vivian Gornick een biografisch essay schreef met als ondertitel: Revolution as a Way of Life. Ook zij was een prominente activiste in de westerse mannenmaatschappij aan het eind van de 19de eeuw. De biografie brengt precies het soort activiste voor het voetlicht dat de wereld in 2011 in ondermeer Zuid-Amerika en de Arabische wereld zag opduiken: de eenling met een authentiek geluid die de massa aan haar voeten vindt.

De Litouwse Emma Goldman (1869-1940) emigreerde op haar 16de naar de Verenigde Staten, samen met haar zusje. Ze kwam terecht in een Amerikaanse sweatshop, waar onder grote druk en in erbarmelijke omstandigheden kleding moest worden geproduceerd.

Binnen enkele maanden raakte ze betrokken bij de anarchistische beweging. Toen in 1886 vier linkse leiders in Chicago na rellen werden opgehangen, werd Goldman een radicaal. Ze bezocht bijeenkomsten en las het in Londen verschijnende anarchistische tijdschrift Die Freiheit. Net 20 jaar oud trok ze van Rochester in het noorden van de staat New York naar de stad New York en kwam in contact met geestverwanten. Al gauw ging ze lezingen houden in grote steden. Ze sprak niet over de voorgeschreven onderwerpen (8-urige werkdag, positie van de vrouw), maar over haar ervaringen in de sweatshop en onderdrukking van arbeiders. Het publiek reageerde wild enthousiast.

‘Red Emma’ noemde de New Yorkse pers haar. Toen ze tijdens de crisis van 1893 het volk opriep om brood te stelen als ze honger hadden, werd ze veroordeeld tot een jaar cel. Ze groeide uit tot zo’n beroemdheid dat haar lezingen volle zalen trokken, terwijl buiten duizenden mensen stonden te wachten.

In 1917 kreeg Goldman twee jaar gevangenisstraf en werd ze uitgewezen uit de VS nadat ze schuldig was bevonden aan een oproep tot ontduiking van de dienstplicht. Ze belandde in Rusland vlak na het begin van de revolutie en was geschokt door wat ze daar zag. Na bijna twee jaar vertrok ze weer. Het boek dat ze publiceerde in 1923, My Disillusionment in Russia, stelt de bolsjewieken aan de kaak als machtswellustelingen. Ook concludeerde ze dat marxisme in de praktijk geen andere verschijningsvorm kan hebben dan een dictatuur.

Dit was een klap in het gezicht van alles wat zich links noemde. Opnieuw bleek dat Goldman haar overtuiging volgde en niet een ‘officiële’ lijn. Gornick betoogt dat Goldman als activiste altijd haar hart liet spreken. Het persoonlijke was politiek en dat was haar kracht. Als dat overeenkwam met de partijlijn, was dat meegenomen, maar ze liet zich niets voorschrijven. Ze verbleef de laatste twintig jaar van haar leven in Zuid-Frankrijk, Londen en Canada, waar ze in 1940 overleed.

    • Lucas Ligtenberg