'U had ook een ander verhaal kunnen vertellen'

Hij wist dat zijn voorstelling over ‘Indië’ emoties zou loswoelen, maar op een stortvloed was cabaretier Diederik van Vleuten niet voorbereid.

Delft, 07-02-2012. DIEDERIK VAN VLEUTEN, cabaretier. De voorstelling : "Daar werd wat groots verricht". Foto: Leo van Velzen NrcHb.

Na afloop van zijn voorstelling Daar Werd Wat Groots Verricht heeft cabaretier Diederik van Vleuten (50) twee mogelijkheden. Of hij verlaat via een wc-raampje als een dief in de nacht het theater. Ofwel hij begeeft zich door de publieksfoyer naar buiten. Kiest hij voor dat laatste, dan weet hij dat hij de eerste uren niet verder kan. Bezoekers willen met hem praten. Ze zijn tot tranen toe geroerd door het verhaal dat hij op het toneel heeft verteld over zijn oudoom Jan, wiens leven verbonden is geweest met het voormalige Nederlands-Indië en het onafhankelijke Indonesië. En af en toe zijn er ook toeschouwers boos over het koloniale gehalte van de voorstelling.

Die aanhoudende stortvloed aan reacties heeft Van Vleuten overrompeld. „Meteen al na de tweede try-out sprak een bezoeker van Indo-Europese afkomst mij aan”, vertelt Van Vleuten. „‘U had ook een ander verhaal kunnen vertellen,’ zei de man, en begon een opsomming van tientallen wandaden die het koloniale regime beging. Alles werd erbij gesleept: schadeloosstelling, de Molukse kwestie, de troostmeisjes, de politionele acties. Oom Jan vond hij maar een marionet van de regering. Die reactie kwam hard aan. Toen besefte ik wat mijn vriend en Indië-kenner, de journalist Peter Schumacher eens tegen me zei: ‘Praten over Indië is in het beste geval op eieren lopen, maar meestal is het een mijnenveld.’”

Daar Werd Wat Groots Verricht ging in oktober 2010 in première. Sindsdien heeft Van Vleuten bijna onafgebroken het verhaal van oom Jan en zijn vrouw Aukje verteld. Voor hem gaat het over ‘liefde in tijden van oorlog’, want Jan en Aukje komen tijdens de Tweede Wereldoorlog terecht in de Japanse burgerkampen en dreigen elkaar voorgoed te verliezen. Jarenlang weten ze niets van elkaar, terwijl hongerdood en erger elke dag op de loer liggen.

Aanvankelijk trad Van Vleuten op voor een select cabaretpubliek dat afkwam op zijn naam, bekend van het Duo Van Vleuten en Van Muiswinkel, dat in 2008 uiteen viel. Geleidelijk werd bekend dat Van Vleuten in zijn soloprogramma het verhaal vertelt over deze gewone man Jan. Een Volkomen Onbekende Nederlander, wiens levensverhaal exemplarisch is voor wat er met zo velen in Indië is gebeurd. Van Vleuten: „Ik koos er dus voor na afloop in de foyer te blijven. Toeschouwers klampten me aan. Ze vertelden hún verhaal, en dat was vaak aangrijpender dan wat ik in mijn voorstelling te berde breng. Daardoor besefte ik welke zenuw ik heb geraakt. Het verhaal van oom Jan bleek ieders verhaal. Ik ontving vele brieven en mails en telkens komt hetzelfde naar voren: Jan en Aukje waren als hun eigen vader of moeder, hun eigen oom en tante. Herkenning is de sleutel.”

Wat begon met bescheiden voorstellingen in de kleine zaal groeide uit tot een tournee langs de grote schouwburgen. Daar staat nu telkens weer midden op het toneel zo’n typische kist die veel mensen in Indië gebruikten om hun spullen in op te bergen. Deze is van Oom Jan, die werd geboren op Java in 1906 en werkte op de rubberplantages van Java en Sumatra. Tijdens de voorstelling haalt Van Vleuten allerhande voorwerpen uit die kist: foto’s, een tropenhelm, de Javabode en vooral de memoires die Jan van Vleuten een paar jaar voor zijn dood op papier heeft gezet. Zijn herinneringen vormen de bron van Daar Werd Wat Groots Verricht.

Ondanks het succes trekt een voorstelling als deze een zware emotionele wissel op de cabaretier. „Ik kon wekenlang geen krant lezen, want mijn harde schijf zat vol”, aldus Van Vleuten. „Als mensen mondeling of met een brief jou hun levensverhaal toevertrouwen, dan moet je ervoor openstaan. Ik vertel bijvoorbeeld hoe het bericht van de capitulatie van Japan bekend wordt in het kamp. Jan zat in een barak met negen andere mannen. Ze luisterden naar een radiootje, verstopt in een boterblik. Levensgevaarlijk natuurlijk. Ze mochten met geen woord over de capitulatie praten. Toen schreef een mevrouw me dat haar vader een van die negen mannen was. En dat ze dit anoniem aan mij wilde vertellen.”

In zijn memoires schrijft Jan over de slag in de Javazee waarbij schout-bij-nacht Karel Doorman op 27 februari 1942 omkwam, deze maand 70 jaar geleden. Zijn zoon Theo bezocht met zijn vrouw Gonne Doorman-van den Wall Bake de voorstelling van Van Vleuten. „Na afloop raakten we aan de praat en kwamen erachter dat de vader van Gonne van den Wall getuige was van het huwelijk van oom Jan en Aukje. Ook Theo Doorman vertelde zijn verhaal. Dat hij als zesjarig jongetje met zijn moeder en broer na die slag met een vliegboot van Java naar Australië vluchtte. Ze waren nog net niet geland in de baai van Broome, toen de haven vanuit de lucht door de Japanners werd beschoten. Theo Doorman wist zwemmend te ontkomen. De korte broek die hij toen droeg heeft hij nog altijd. Met kogelgaten en al.”

Het zijn deze persoonlijke en vaak dramatisch getinte verhalen die Diederik van Vleuten bij honderden heeft ontvangen. Hij heeft ze allemaal samengevoegd tot een pakket van vele honderden bladzijden, bijna zo omvangrijk als de memoires van oom Jan. Aan het eind van de tournee brengt hij het dossier onder in Bronbeek in Arnhem, het Indisch herinneringscentrum bij uitstek. Van Vleuten: „Het verhaal van oom Jan leeft nog altijd voort. Het is het verhaal van een generatie die leerde wat overleven is. Ze deden er vaak het zwijgen toe, maar door de voorstelling is er heel veel losgekomen.”

Kester Freriks

Daar Werd Wat Groots Verricht. T/m 3/3. Inl. bunkertheaterzaken.nl. Zondag 19/2 presentatie in Koninklijke Schouwburg, Den Haag, van dvd met registratie van de voorstelling. Regie: Berend Boudewijn.

    • Kester Freriks