Toegang tot seksuele onderwereld

Zuid-Afrikaan Oliver Hermanus (1983) maakte het controversiële ‘Skoonheid’. Een taboedoorbrekende seksuele hellevaart, met zoiets als schoonheid.

Gewelddadig. Teder. Skoonheid, de tweede film van de Zuid-Afrikaanse filmmaker Oliver Hermanus (1983), is allebei. Een seksuele hellevaart. En een film over dat plotse licht dat op iemands gezicht valt en de hele wereld licht en mooi kan maken. Skoonheid moet je daarom ironisch opvatten, vertelde Hermanus op het afgelopen Filmfestival Rotterdam waar de film zijn Nederlandse première beleefde. Het verhaal van de boer François die seksueel geobsedeerd raakt door de zoon van een oude vriend is taboedoorbrekend, maar ook smerig. En dan soms toch ook weer vol observaties die je doen geloven dat er inderdaad zoiets als schoonheid, of puurheid bestaat. Het is alleen dat men daar in post-apartheid Zuid-Afrika niet zo goed raad mee weet.

Is ‘Skoonheid’ eigenlijk wel een film over schoonheid?

„Wat François voor Christian voelt is vooral seksuele aantrekkingskracht. Lust. Geilheid. En dat is niet noodzakelijkerwijs iets moois. Maar wat ik met die titel bedoel is schoonheid als een concept, als waardemiddel. Christian is in de ogen van François een mooi voorwerp dat hij wil bezitten en beheersen en als dat niet lukt vernietigen. Dat is het gif dat zich vanaf de eerste scène van de film in hem nestelt, dat de open wond infecteert die hij als niet uit de kast gekomen huisvader-homoseksueel toch al in zich draagt.

„Schoonheid zet de keten van gebeurtenissen in beweging, maar op een gevaarlijke manier. De wereld waarin wij leven is geobsedeerd door het begrip schoonheid. Alles is mooi: huizen, auto’s, het weer en mensen. Alles moet mooi zijn. En wie veel mooie dingen heeft is gelukkig. Althans, dat denkt men dan. Ik denk dat iedereen wel het gevoel kent van door iemand aangetrokken worden omdat hij een voorbeeld is van wat je wilt in je leven, een ideaal: succes, humor, en ja ook schoonheid. Het is vaak heel moeilijk om dat te weerstaan, al gaat het in wezen vaak niet om de ander, maar om iets van de ander wat je voor jezelf wilt.”

En wat is de link met François’ getroebleerde seksualiteit?

„Voor mij was het interessanter om te onderzoeken hoe zo’n soort man als François, een witte Afrikaner van middelbare leeftijd, met vrouw en kinderen en één brok onderdrukte homoseksualiteit daarmee omgaat, dan zomaar een getrouwde man die zijn vrouw bedriegt. François jaagt zijn eigen ongeluk na, omdat hij zichzelf niet erkent.”

Is homoseksualiteit alleen maar een plotmiddel, of wilde u er ook nog iets mee zeggen over de positie van homo’s in de Zuid-Afrikaanse maatschappij?

„François representeert voor mij het verleden van Zuid-Afrika. Hij komt uit een tijd dat homoseksualiteit niet geaccepteerd werd. Het was een ziekte. Iets wat je weg moest stoppen. De tijd van apartheid. De generatie van mijn ouders.

„Inmiddels is het land veranderd en realiseert François zich dat hij misschien iets met die gevoelens kan doen. Dat prikkelt hem. Maar hij weet niet hoe hij zich moet uiten. Het verschil tussen zijn generatie en die van Christian is dat er ondertussen enorme politieke veranderingen hebben plaatsgevonden.”

Is dat alles?

„Zuid-Afrika is een land met een lange geschiedenis van seksueel geweld. Ik weet niet of het allemaal op de apartheid is terug te voeren. We hebben gelijke rechten voor iedereen, maar het blijft wel Afrika, dat ook een sterke tribale mentaliteit kent. Het heeft allemaal wel iets met het objectiveren en daardoor gemakkelijker uitsluiten van de ander als ander te maken. Pas onlangs heeft er een baanbrekende zaak gediend waarin een groep mannen die een lesbische vrouw hadden verkracht en vermoord, wat zij een ‘corrigerende verkrachtingsmoord’ noemden, levenslang hebben gekregen.

„In mijn herinnering is dat de eerste keer dat een dergelijke zaak tot een einde is gekomen, en niet wegens gebrek aan bewijs of zoiets is geseponeerd. Het geeft vertrouwen om te weten dat de overheid aan je kant staat. Maar het is hetzelfde als met racisme. Racisme is illegaal in Zuid-Afrika, maar dat wil niet zeggen dat het er niet is.”

Is er een verband tussen racisme en seksueel geweld? Er zit een heftige scène met een duidelijk racistische ondertoon aan het begin van de film waarin François met mannen op een afgelegen farm afspreekt voor hardcore seks.

„Ik geloof niet dat een dergelijke seksclub bestaat in gekleurde gemeenschappen in Zuid-Afrika. Deze conservatieve witte mannen zijn zowel degenen die het land hebben bestuurd, de top van de voedselketen, als een minderheid. Ze zijn gewend dat iedereen zich aan hen onderwierp, hun vrouw, hun personeel. En tegelijkertijd hebben ze een bepaalde seksuele honger. Maar ze zijn gewend om te krijgen wat ze willen en dus gaan ze er achteraan.

„Maar deze mannen betalen wel een prijs. De seks is lelijk, en instrumenteel, ze voelen zich waarschijnlijk niet eens tot elkaar aangetrokken. Het is volkomen mechanisch. Ik zou niet eens kunnen zeggen of ze er echt bevredigd door raken.”

Waar gaat het dan over? Macht?

„Macht. Ja. Dominantie. Dat is hoe ze hun huishoudens bestieren. De gekleurde jongeman die de keuken binnenkomt is een spiegel voor hun anders-zijn. Daarom moet hij zo snel mogelijk naar buiten.”

U maakt dit soort dingen niet heel erg expliciet in uw film.

„Misschien had ik dat moeten doen. Mijn eerste intentie was een film maken over een man die in alles mijn tegendeel is. Ik ben niet wit, ik kom uit de stad. In alles waar François voor staat zou hij mijn vijand zijn. Ik wilde in het hoofd van zo iemand kruipen. Ik ben geïnteresseerd in zijn angst voor het andere.

„Toen las ik een contactadvertentie in de krant voor het soort seksuele ontmoetingen tijdens de lunch als je in het begin van de film ziet. Die was behoorlijk uitgesproken over voor wie hij bestemd was: je mocht geen nicht zijn, geen kleurling, eigenlijk precies zoals in die scène in de film. Die advertentie opende voor mij een grauw gebied, een soort seksuele onderwereld. Al die dingen die je in de maatschappij niet mag zeggen, mag je schijnbaar wel zeggen als het op je seksuele voorkeur aankomt. Dat vind ik behoorlijk angstaanjagend.”

Dat kan ik me voorstellen, maar tegelijkertijd heeft iedereen zijn eigen (seksuele) voorkeuren. Seks discrimineert.

„Dat is ook zo. Maar het geniale van film is dat je daar vervolgens een film over kunt maken. Het op de spits kunt drijven. En erover fantaseren. Film is het enige moment waarop je andere mensen kunt observeren als ze alleen zijn. Wij weten van niemand wat ze echt denken of doen als ze alleen zijn. Maar bij filmpersonages kun je dat aan de oppervlakte krijgen.

„Eigenlijk is dat een heel bescheiden uitgangspunt voor een film. Wat Skoonheid uiteindelijk zo controversieel heeft gemaakt in Zuid-Afrika was dat men niet was voorbereid dat ik de gevolgen daarvan ook tot het uiterste zou doorvoeren en laten zien.”

Uw film eindigt nogal gewelddadig.

„Onvermijdelijk. François is een destructief karakter. Hij is psychotisch, maar ook emotioneel impotent. Dat wordt aangewakkerd door Christian, die onschuldig, maar ook manipulatief is. Christian is geïnteresseerd in status en François interpreteert dat verkeerd. Ik denk dat dit de eerste keer is dat een dergelijke seksuele misdaad in Zuid-Afrika zo op het witte doek is gebracht. Mensen willen bij ons namelijk niet zo graag met de rauwe en onaangename kanten van het bestaan worden geconfronteerd. We hebben zo’n duister en gewelddadig verleden dat er een soort algemene consensus lijkt te bestaan dat het heden fijn en licht moet zijn. Wie de duistere dingen op het scherm brengt, tja, die heeft het natuurlijk gedaan.”

Skoonheid draait vanaf volgende week in de bioscopen.

    • Dana Linssen