Opmars van de levende doden

Met de film Zombibi doet ook Nederland mee aan de komst van de wandelende lijken. Ze dringen nu door tot films, tv-series en games voor een breed publiek. Horror vermengt zich met andere genres.

Laten we vooral niet overdrijven. De meeste films waarin de doden uit het graf herrijzen zijn bedoeld om te griezelen of te lachen. Wanneer die producties al aanspraak maken op hersens, dan is dat meestal op de manier van The Return of the Living Dead (Dan O’Bannon, 1985): 'Braaains!' Het was de eerste film waarin de levende doden een onstilbare honger naar hersenmassa werd toegeschreven. Zeven jaar later maakte Peter Jackson er in Braindead een nog grotere smeerboel van met een honderdtal zombies en een grasmaaimachine.

Beide films kunnen beschouwd worden als voorlopers van het vrolijke geklieder met bloed en ingewanden in Zombibi. De Hollandse horrorkomedie vertelt over de avonturen van de Marokkaanse broertjes Aziz (Yahya Gaier) en Mo (Mimoun Ouled Radi). Zij krijgen ruzie met twee Surinaamse jongens (Sergio Hasselbaink en Uziah Arnhem), moeten daarom de nacht doorbrengen in een Amsterdamse politiecel. Daar ontdekken ze, wanneer ze de volgende dag ontwaken, tot hun verbijstering dat de stad is overgenomen door zombies. Gelukkig helpen stoere politieagente Kim (Gigi Ravelli) en een rijk assortiment aan geïmproviseerde wapens hen de kwijlende monsters van het lijf te houden.

Erg serieus te nemen is de plot natuurlijk niet, maar de geschiedenis van het genre laat zien dat zombies niet altijd zo lachwekkend waren. Neem de allereerste zombiefilm, White Zombie (Victor Halperin) uit 1932. De lelieblanke zombie uit de titel is Madeline, een Amerikaanse die in Haïti onder de betovering komt van voodoopriester Bela Lugosi. Sfeervol maar matig geacteerd; dat de film aansloeg is vooral te verklaren uit die tijd. De Verenigde Staten bezetten Haïti tot 1934, de scènes waarin zwarte zombies zich in een oude molen afbeulen verwijzen naar de slavernij en eigenlijk speelt de hele film in op de blanke angst ooit zelf overweldigd en bezeten te worden door vreemdelingen. Ook in de, overigens prachtige, film I Walked with a Zombie (Jacques Tourneur, 1943) is de zombie een liefdesslaaf en vormt de zwarte cultuur een bron van angst en fascinatie.

De zombie zoals we die tegenwoordig kennen, een vleesetende geïnfecteerde, danken we aan George A. Romero. Hij introduceerde in Night of the Living Dead (1968) het idee van de zombie-epidemie. Horror was opeens geen kwestie meer van bloeddorstige edellieden of heidense rituelen op het platteland, maar angstaanjagend modern: de stadsmens, uitgerust met machinegeweren, helikopters en radio’s, was volkomen verlamd in het aangezicht van die anonieme massa. Romero’s zombies kwamen in duizendtallen en bleven, ook wanneer je ze doodschoot, komen. Dat verschilde, zo merkten critici op, niet eens zo heel veel van de ervaring van de superieur bewapende Amerikanen die het in Vietnam aflegden tegen een arm maar vasthoudend guerrillaleger. Wie in die film de rednecks lachend zombies door het hoofd ziet schieten voelt zich beslist ongemakkelijk op den duur. De vervolgfilm, Dawn of the Dead (1978), waarin de herrezen doden zich verdringen rond een groot warenhuis, was een onverholen kritiek op het westers consumentisme.

Dawn of the Dead was waarschijnlijk ook de meest invloedrijke zombiefilm. De gruwelijke special effects van Tom Savini gaven de aanzet tot honderden imitaties wereldwijd. Zombi 2 van de Italiaan Lucio Fulci (1979) is de beruchtste. Maatschappelijke relevantie: nihil, maar wel volop tomatensaus. Dankzij zulke spaghettizombies, Return of the Living Dead, Re-Animator (Stuart Gordon, 1985) of Braindead veranderde de zombie begin jaren ’90 in een object van (al dan niet bedoelde) hilariteit.

Toch hebben ze ook de neiging om zich aan te passen aan hun tijd, die zombies. Toen Danny Boyle in 2002 de bioscoopganger weer écht de stuipen op het lijf joeg met 28 Days Later, was dat – bijna profetisch – ook het jaar waarin het SARS-virus opdook. Resident Evil (2002), de remake van Dawn of the Dead (2004), 28 weeks later (2007), [REC] (2007) en Carriers (2009) deden eigenlijk allang wat Steven Soderbergh verleden jaar in Contagion deed. Hij deed het alleen zonder zombies, dus wat saaier.

Barend de Voogd is freelance filmjournalist en hoofdredacteur van Schokkend Nieuws, het filmmagazine voor horror, sciencefiction, fantasy en cult. www.schokkendnieuws.nl