Loges vrijmetselaars gebruikt als spionagenetwerk

Emanuel Swedenborg, Secret Agent on Earth and in Heaven. Jacobites, Jews and Freemasons in Early Modern Sweden, Marsha Keith Schuchard, Brill 2012, 804 p., € 217

De Zweedse natuurkundige en theoloog Emanuel Swedenborg (1688-1772) heeft vooral naam gemaakt als mysticus en pleitbezorger van religieuze tolerantie, maar hij had ook een minder vredelievende kant. Hij ontwierp modellen voor duikboten en vliegtuigen, en was een leven lang actief als geheim agent voor de Zweedse regering. In een nieuwe biografie ontrafelt Marsha Keith Schuchard een web van intriges, waarin Swedenborg naar voren komt als een man met uitgesproken politieke ambities.

In 1713 was Swedenborg, zoon van een hofpredikant en beschermeling van de Zweedse koning Karel XII, als codeklerk werkzaam bij de Zweedse vredesdelegatie in Utrecht. Het was zijn eerste kennismaking met het diplomatieke bedrijf. De vrede pakte voor Zweden ongunstig uit omdat deze de nakomelingen van de in 1689 verdreven Britse koning James II uitsloot van opvolging en de weg effende voor de troonsbestijging door George I van Hannover, een jaar later. George – Duits keurvorst en een ver familielid – leek als overtuigd protestant een betere garantie voor het machtsevenwicht in Europa te bieden dan de katholieke Stuarts. De Noordzeehaven Bremen en het gebied er om heen – ooit Zweeds grondgebied – werden in het kader van dit vredesverdrag bij Hannover gevoegd, om ongestoord verkeer tussen de Duitse en Britse bezittingen van de nieuwe Britse koning mogelijk te maken.

Deze ontwikkeling beroofde Zweden van elke invloed in Noord-Duitsland en maakte het tot natuurlijke bondgenootgenoot van Frankrijk, dat een restauratie van het Huis Stuart nastreefde.

Dit gegeven zou bepalend worden voor Swedenborgs carrière als Zweeds agent. Na zijn verblijf in Nederland trad hij in dienst van de Zweedse ambassadeur Gyllenborg in Londen. Op verzoek van Gyllenborg hielp hij met het opzetten van een netwerk van vrijmetselaarsloges, dat de over heel Europa verspreide aanhangers van het verdreven Britse koningshuis in staat moest stellen contact te houden.

De organisatievorm van de vrijmetselarij leende zich daar goed voor vanwege de strikte geheimhouding en het mystieke, ondogmatische karakter van de rituelen, dat het katholieken, protestanten en zelfs joden, mogelijk maakte om deel te nemen. De logebijeenkomsten brachten Britse ballingen, Franse en Zweedse militairen, diplomaten en bankiers met enige regelmaat bij elkaar, en vormden een perfecte dekmantel voor de voorbereiding van een mogelijke invasie. De keuze van een dergelijke organisatievorm lag voor de hand, omdat de Britse autoriteiten over een uitgekiend netwerk van postonderschepping beschikten.

Swedenborg bleef een leven lang in dit netwerk actief, en maakte vele reizen door Europa om contacten te onderhouden en inlichtingen te verzamelen.

Schuchards biografie werpt een nieuw licht op het leven van deze Zweedse mysticus. Eerdere biografieën besteden weinig of geen aandacht aan de politieke dimensie van Swedenborgs leven. Daarbij is er steeds vanuit gegaan dat politiek een ondergeschikte rol speelde in het leven van Swedenborg, zeker in de laatste fase van zijn leven, waarin hij zijn spirituele ervaringen en theorieën op schrift stelde.

De tegenstelling tussen politiek en het ‘hogere’ is in Swedenborgs leven echter minder groot dan lange tijd is aangenomen. Schuchard besteedt in haar biografie veel aandacht aan Swedenborgs bewondering voor de Britse troonpretendent Charles Edward, die in 1745 in Schotland een invasieleger aanvoerde, dat bij Culloden in de pan werd gehakt. Charles Edward fungeerde als Grootmeester van de vrijmetselaarsloges, die hem trouw waren en belichaamde daarmee het tolerantie-ideaal waar de vrijmetselarij voor stond. Swedenborg geloofde dat er in de geschiedenis van de mensheid een nieuwe tijd was aangebroken en zag in Charles Edward de charismatische leider die aan die nieuwe tijd, ook in politieke zin gestalte kon geven.

Karl de Leeuw

    • Karl de Leeuw