Opinie

    • Folkert Jensma

Euthanasie als specialisme verlaagt drempel verder

Ongemak en lichte huiver, daar bleef ik toch mee zitten na een weekje euthanasienieuws uit pioniersland Nederland. We kennen hier een euthanasiewet die het artsen onder precieze voorwaarden mogelijk maakt om straffeloos euthanasie toe te passen.

Betekent dat ook een recht op euthanasie voor de patiënt? Over die vraag wordt dus geknokt. Mondige patiënten en hun belangenvereniging vinden van wel. Dokters vinden van niet. Die hebben volgens mij het juridische gelijk aan hun kant. De filosoof Ton Vink wijst er in een artikel op, nog te verschijnen in het tijdschrift Het Besluit, dat euthanasie wettelijk alleen mogelijk is als de arts in een conflict van plichten terechtkomt. Dat conflict moet juridisch overmacht of noodtoestand opleveren. Alleen als een arts klem zit tussen de plicht het leven te behouden en de plicht het lijden te verzachten, is euthanasie gerechtvaardigd. De dokter kan dan niet anders meer. Alles heeft hij geprobeerd en uitgezocht.

Actieve levensbeëindiging is dus een uiterste mogelijkheid, een uitkomst van een langer proces, een vorm van bijzonder medisch handelen. Ik vind dat wel mooi. De norm blijft bestaan. En er is voldoende zekerheid over het straffeloos mogen overschrijden. Maar velen zijn niet tevreden. Het is voor de moderne zelfbeschikkende mens nog te paternalistisch en te dokterafhankelijk. Zij willen zelf meester over hun levenseinde zijn. Maar dan wel, cru gezegd, met de dokter als knecht.

Vanaf 1 maart is de positie van de patiënt sterker en die van de arts zwakker geworden. Dan kan iedereen die ondraaglijk en uitzichtloos lijdt, maar geen gehoor bij zijn dokter vindt, de Levenseindekliniek in Den Haag bellen. Er komen dan een dokter en een verpleegkundige op bezoek die naar euthanasie in principe oren hebben. Daarop zijn ze uitgezocht of daar hebben ze zichzelf voor aangemeld. Het eerste ‘mobiele team’ dat zich maandag op een persconferentie presenteerde legde uit betrokken en actief lid van de Nederlandse Vereniging voor een Vrijwillig Levenseinde te zijn. Van deze dokters weet je dus zeker dat een euthanasieverzoek er in beginsel op vruchtbare bodem valt. Daar begint het dus ook te wringen. Kan deze arts zich nog geloofwaardig op een noodtoestand of overmacht beroepen? Is er bij een levenseindedokter nog sprake van een plichtenconflict? Is hij of zij wel intrinsiek gemotiveerd om al die gesprekken te voeren en alternatieven te onderzoeken, die een geloofwaardige beslissing opleveren? Of heeft deze arts de plicht tot behoud van het leven alvast opzij gezet? Daar zijn vraagtekens bij te zetten. Een ‘levenseindearts’ heeft een fundamenteel ander plan in zijn hoofd dan de gewone (verpleeg) huisarts. Althans, zo versta ik het.

Natuurlijk is het goed bedoeld. Alle beloftes van zorgvuldigheid wil ik ook best geloven. Maar zodra het levenseinde een specialisme wordt, is de dood dan niet het voorbestemde antwoord op de hulpvraag?

Natuurlijk ben ik ook voor zelfbeschikking. Er staan zeker een heleboel burgers ‘in de kou’ met een weigerende arts. Toch voel ik me bij een levenseindedokter niet op mijn gemak. Mag het actieve levenseinde wel worden genormaliseerd tot gewoon medisch handelen? Is een levenseindedokter nog wel een echte dokter? Of is het meer een paramedisch beroep? En hoe noemen we dat dan? Nogal verwarrend en verontrustend, deze ontwikkeling.

Ik ken een verpleeghuisarts die bij een euthanasieplicht voor artsen subiet met zijn beroep zou ophouden. Hij is eventueel tot euthanasie bereid, het is bespreekbaar. Maar een recht voor de patiënt en dus een plicht voor de dokter – hij moet er niet aan denken. Ik kan dat navoelen. Een arts wil mensen genezen en lijden zoveel mogelijk wegnemen. Het actief beëindigen van een mensenleven is een uiterste stap. Dit gaat over de kern van het arts zijn.

Wat zou zo’n nieuw specialisme met de medische beroepsgroep doen? De eerste reacties, in Nieuwsuur, waren niet positief. Huisartsen voelden zich onder druk gezet, aangetast in hun oordeel. Anderzijds, als het een succes wordt, zijn de artsen in Nederland straks ook van het probleem af. De actieve dood is dan niet meer hun besogne. Daar is voortaan de levenseindedokter voor. De discussie of een arts nog euthanasie kan weigeren, is beslecht. Iedere arts kan het gesprek met de patiënt ontgaan. Een verwijzing volstaat en de overdracht van het dossier. De uitvoering van de euthanasiewet kan dan geheel in handen komen van gemotiveerde artsen met lage drempel. Is dat goed?

Nee dus. Wie zelf over zijn levenseinde wil beschikken, hoeft zijn arts daarvoor niet te knechten. Sinds het Handboek Zelfeuthanasie van Chabot en Braam, zijn er humane alternatieven beschikbaar. In eigen beheer. Dat lijkt mij toch beter.

Debat op nrc.nl/rechtenbestuur Twitter via #rechtenbestuur

    • Folkert Jensma