Vuurvliegjes uit hout gesneden

De Japanse kunstenaar Tsukioka Kôgyo wist in de negentiende eeuw uit hout de verfijndste voorstellingen van de natuur en het Nô-theater te snijden. Zijn werk is nu in Maastricht te zien.

In de tijd waarin het oude Japan zich schoorvoetend opende naar de wereld, koos kunstenaar Tsukioka Kôgyo voor een oude thematiek, en voor een techniek die al even traditioneel was. In 1868 deed, na de eeuwenlange feodale overheersing door de shoguns, de Japanse keizer zijn gezag weer gelden. Keizer Meiji introduceerde staatkundige hervormingen en bevorderde de industrialisatie van het land. Meiji’s belangstelling voor de westerse wereld betrof ook de kunstproductie. Tegen die achtergrond lijkt schilder en prentenmaker Kôgyo (1869-1927) op het eerste gezicht de boot te hebben gemist. Hij maakte vooral naam met houtsneden in de schitterende Japanse traditie waarvan zijn stiefvader en leermeester Tsukioka Yoshitoshi vaak als laatste grote vertegenwoordiger wordt genoemd. Bovendien koos hij zijn onderwerpen niet zozeer in het moderne Japan, maar vaak juist in de wereld van de eeuwenoude theatervorm Nô.

Een mooie tentoonstelling in het Bonnefantenmuseum in Maastricht maakt duidelijk dat Kôgyo’s werk echt niet zo ouderwets is als het lijkt. Terwijl eerdere prentenmakers vooral de hoofdpersonen uit de traditionele theaterstukken met hun karakteristieke uitdossing uitbeeldden, maakt Kôgyo voorstellingen van levendige scènes zoals die in zijn tijd op het toneel werden gebracht. Uit de tentoonstelling word je veel minder wijs over die toneeltraditie dan uit de fraaie begeleidende publicatie. In de zalen van het Bonnefantenmuseum loopt vooral in het oog hoe de kunstenaar prenten maakte met een vernuft en vakmanschap die niet onderdoen voor die van menig ander en bekender grootmeester van de Japanse prentkunst.

Kôgyo’s werken vallen op door de heldere kleurigheid van de voorstellingen, de inventieve weergave van gewaden en de detaillering van decoratieve patronen. In sommige bladen wordt een spel van trompe-l’oeil gespeeld met de illusie van opbollend papier of verschillende bladen die elkaar deels overlappen. Vloeiend van dik naar dun verlopende lijnen en schilderachtige effecten wekken de indruk van werken die met tekenpen en schilderkwast zijn opgezet. Maar vroeg of laat stuit je op een houten paneel waarin de voorstelling is gesneden die er, in spiegelbeeld afgedrukt, naast hangt: een dansende figuur met een wilde haardos die een geestverschijning moet voorstellen. Pas dan wordt duidelijk dat verreweg de meeste bladen helemaal niet de gekleurde tekeningen zijn die ze lijken, maar gedrukte houtsneden. Aan het blok is duidelijk te zien hoe Kôgyo met engelengeduld al het hout heeft weggesneden totdat alleen de voorstelling die hij wilde afdrukken overbleef – met soms uiterst dunne lijnen, piepkleine decoraties en karakters van het Japanse schrift. De kleuren en nog weer andere details zijn er later aan toegevoegd.

Naast thema’s uit de theaterwereld maakte Kôgyo in deze fabelachtige techniek voorstellingen uit de natuur. Daaruit blijkt een uitgesproken belangstelling voor het poëtische, in bijvoorbeeld een bundel donkere rietstengels en bladeren waartussen vuurvliegjes oplichten. Op een andere manier onderhoudend is een portret van een ijsvogeltje op een boomstronk. Pas na goed kijken blijkt hoe het dier zit te loeren op twee kleine, bijna terloops weergegeven visjes in het water op de voorgrond. Een blad met chrysanten bij een beek is typerend voor Kôgyo’s vindingrijke vakmanschap. De kunstenaar heeft daarin een stroompje uitgebeeld met chrysanten aan de oever. In het wit van de bloemen zijn minuscule blaadjes gekrast of gestempeld. Het water is gesuggereerd door een abstract patroon van zilverkleurige kringen en meanders. In die bijna collage-achtige weergave van de natuur, die in de verte doet denken aan zijn westerse, Weense generatiegenoot Gustav Klimt, betoont Kôgyo zich een heel wat vernieuwender en wie weet ook kosmopolitischer kunstenaar dan hij lijkt.

De schoonheid van stilte; Japanse Nô en natuurprenten van Tsukioka Kôgyo. Bonnefantenmuseum Maastricht. T/m 8 april. Cat.: 190 blz. geb. (alleen Engels, Hotei Publishing), € 83,74. Inl: bonnefanten.nl