Sla ook nu geen munt uit uw collectie

Wie museumstukken verruilt voor geld, verruilt het tijdloze voor het tijdelijke. Dat is strijdig met de essentie van een museum, meent Siebe Weide, directeur van de Museumvereniging.

Mag een museum menselijke resten tentoonstellen? Wat te doen als een museumobject illegaal verhandeld blijkt te zijn? Kan een muurschildering zomaar overgeschilderd worden als een museum gaat verbouwen? Hoe kan een museum uitzoeken of een schilderij tijdens de Tweede Wereldoorlog geroofd werd uit joods bezit? En, actueler dan ooit, mag een museum een schilderij of deel van de collectie verkopen om een gat in de begroting te dichten?

Kunstliefhebbers zullen waarschijnlijk veel belangstelling hebben voor de verkoop van museumobjecten. Musea zijn immers populair. Het museumbezoek groeit al jaren op rij. In 2009 telde het CBS 22 miljoen bezoeken. In 2003 waren dit er 19,6 miljoen. Er zijn ruim 800.000 Museumkaarthouders, een verdubbeling van de 400.000 in 2006. Talloze verbouwde en nieuw gebouwde musea openden de laatste vijf jaar de deuren en nog vele zullen volgen: in Leeuwarden, ’s Hertogenbosch, Zwolle, Leiden, Den Haag, Rotterdam en niet in de laatste plaats in Amsterdam. 2013 wordt een waar Jubeljaar, waarin het Museumplein in Amsterdam heropent voor een wereldwijd publiek dat in groten getale naar het vernieuwde Rijksmuseum, Van Gogh Museum en het Stedelijk Museum komt en vervolgens het land in gaat op zoek naar meer mooie musea.

De groei is er nog lang niet uit. In de westerse wereld gaat de babyboomgeneratie massaal met pensioen: een generatie ouderen die fitter, welvarender en hoger opgeleid is dan alle voorgaande generaties, en vooral enorm talrijk is. Tel daarbij de instroom van nieuwe middenklassen uit de opkomende BRIC-landen (Brazilië, Rusland, India en China) en tel uit je winst. Nederland is met zijn musea een topbestemming voor binnenlandse, continentale en globale cultuurtoeristen.

Totale beleving

Wat maakt musea zo geliefd? Zijn het de museumstukken, die echt, oud en wonderlijk mooi zijn? Is het het gevoel dat je in verbinding staat met het verleden, met andere werelden, andere mensen? Dat je er altijd wat wijzer van wordt, een beter begrip krijgt van je eigen tijd en je eigen omgeving? Of gewoon het plezier van de totale beleving die musea bieden, waar je niet alleen mag kijken en luisteren, maar steeds vaker ook mag aanraken, proeven en ruiken? Wat het ook is, voor veel mensen zijn musea het meer dan waard om stad en land af te reizen voor een bezoek. Ze maken er meteen een compleet dagje van door nog wat te winkelen en ergens iets te eten.

Ondertussen wordt in ons land flink bezuinigd. Ook op musea. Niks bijzonders, al zijn de kortingspercentages in 30 jaar niet zo gortig geweest: 20 procent, 30, 50, zelfs 100 procent. Dat vraagt om creativiteit en ondernemerschap. En dat zie je alom opkomen. Goed lopende museumrestaurants en museumwinkels. Nieuwe vormen van marketing. Verhuur voor feesten en partijen. Bloeiende vriendenverenigingen. Werving van kleine bijdragen bij grote groepen (crowdfunding). Inzet van 24.000 actieve vrijwilligers. Een grote stroom schenkingen en legaten. Bijdragen van de loterij en particuliere fondsen.

Maar als dat allemaal nog niet genoeg is, wat dan te doen? Waarom niet ook een deel van de collectie verkopen? De collecties van de Nederlandse musea vertegenwoordigen een boekwaarde van zo’n 20 miljard euro. Dat staat gelijk aan één jaar bezuinigingen van dit kabinet. Een groot deel van de collecties staat in depot, want ze zijn na twee eeuwen verzamelen behoorlijk gegroeid. Verkoop een deel, dat ruimt op en levert nog geld op ook! Klinkt misschien logisch. Maar, wie museumstukken verruilt voor geld, verruilt het tijdloze voor het tijdelijke. En dat is nu net wat indruist tegen de natuur van musea.

Beroepsethiek

Musea hebben in de loop van de eeuwen hun beroepsethiek ontwikkeld. Die ethiek roept musea op de maatschappij te dienen, door te behouden wat is overgeleverd, het te verrijken met nieuwe aanwinsten en dit door te geven aan de toekomstige generaties. Winstbejag mag daarbij geen rol spelen. Dat geldt ook voor het ‘afstoten’ van museumstukken. Afstoten mag best, want na eeuwen verzamelen lopen musea tegen de grenzen van hun depots aan. Niet alles wat ooit is verzameld heeft eeuwigheidswaarde. Al enige jaren ‘ontzamelen’ musea door deze grote hoeveelheden spullen van weinig waarde te verkopen, heel zorgvuldig, stuk voor stuk, zodat niets van betekenis verloren raakt. Maar nimmer om er geld uit te slaan.

Ethiek is geen statisch begrip, het beweegt mee met de tijd omdat het anders verwordt tot orthodoxie. Dit jaar buigt de museumwereld zich over de geest en de letter van die museale ethiek, wegens de grote uitdagingen waar de musea nu voor staan. De regels moeten scherper geformuleerd worden om willekeur en misverstanden te voorkomen. Musea gaan elkaars ethisch handelen scherper beoordelen. Daarbij helpen ze elkaar bij de naleving, maar roepen ze elkaar ook ter verantwoording bij overtredingen. Tegelijkertijd laten musea zien dat zij midden in de maatschappij staan, letterlijk en figuurlijk. Daarbij zijn zij niet blind voor de ontwikkelingen in die maatschappij. Het belangrijkste motief blijft echter altijd het bewaren en beheren van ons cultureel erfgoed om te begrijpen waar we vandaan komen, wie we zijn en wat we kunnen worden. Dat is immers de essentie van een museum.

    • Siebe Weide