Wonden van de wellust

Shame van de Britse regisseur Steve McQueen is een film over seksverslaving. Maar ook over de samenleving, waarin porno steeds dominanter wordt. De blik van de voyeur wordt consequent gefrustreerd.

Die blik. Hij kijkt recht door haar heen. Ze zitten tegenover elkaar in de metro. Zij gaat met haar tong langs haar lippen, gaat staan, pakt een paal vast. Hij staat op en gaat vlak achter haar staan. We horen hem in haar nek hijgen. Als de metrodeuren opengaan, glipt ze naar buiten. Dan begint de achtervolging. Als een roofdier jaagt hij op zijn prooi.

Het is een door en door seksuele blik. Er is nauwelijks narratief: de blik is genoeg.

Ik kijk naar het kijkspel. Ik heb het vaker gezien. Maar nu kijk ik anders, want ik weet iets wat zij nog niet weet: die man heeft een seksverslaving. Zo wordt Steve McQueens Shame her en der geïntroduceerd en de filmmaker zegt het zelf ook. Jammer eigenlijk, denk ik, terwijl ik tuur naar het scherm. Want het zet ons op een dwingend kijkspoor: we gaan kijken naar een man, Brandon heet hij, met een probleem. Maar daar is ineens ook Sissy, Brandons zus. En zij speelt een cruciale rol. Zij spiegelt Brandon en klampt zich, op zoek naar liefde en bescherming, steeds aan minnaars vast die haar afwijzen.

Seks is niet het probleem van broer en zus, seks is hun falende antwoord.

Waarop? We krijgen slechts een schim van een verklarend narratief. „We’re not bad people. We just come from a bad place”, zegt Sissy. Oké, ze zijn dus beschadigd – wie niet. We weten niet precies hoe. De zus van Brandon zingt haar langzame, droef klinkende interpretatie van New York, New York, en ook hier is heel even een glimp van een mogelijke context: in deze metropool gaat niemand slapen en zijn eenzame individuen voortdurend op zoek naar… ja, naar wat eigenlijk? Naar sex in the City?

Shame verzet zich tegen een eenvoudige narratieve interpretatie, en dat maakt de film zo goed. Want zo draait hij minder om het specifieke verhaal van Brandon en Sissy, en richt de aandacht zich op onze blik, op wat we zien.

Kijken dus. In eerste instantie naar Brandon. Dat is een knappe vent (hij wordt gespeeld door Michael Fassbender), en de meisjes met wie hij het doet, zijn niet minder perfect. Dat maakt zijn seksprobleem aanvankelijk bijzonder draaglijk. Sterker nog, daardoor duurt het even voordat ik doorheb dat deze man überhaupt een probleem heeft. McQueen kiest voor perfecte lijven en perfect uitgevoerde handelingen. Precies zulke lijven en handelingen kennen we uit de cinema: mooie sterke, koele en zwijgzame mannen als Brandon, en mooie blondines en lenige Aziatische meisjes uit seksfilms en Hollywoodfilms.

Maar het kijkplezier wordt verstoord. En dat komt óók door de blik. We kijken steeds naar Brandons ogen als hij klaarkomt. Hij heeft helemaal geen plezier, hij voert dwangmatig een handeling uit. Soms kijkt hij heel gekweld, alsof hij zegt: haal me uit deze pornofilm, want dit is een vluchtweg die doodloopt. En dan zien we hem op een avond als een bezetene vuilniszakken volstouwen met porno-dvd’s en ouderwets ogende blootblaadjes – alsof zijn verslaving al oud is, ouder is dan Brandon zelf: daar wordt de hele geschiedenis van de porno-industrie in een vuilniszak gekieperd.

Overal porno

In haar beroemde essay Visual Pleasure and the Narrative Cinema (1975) introduceerde de filmwetenschapper Laura Mulvey de term ‘The Male Gaze’ waarmee ze doelde op de mannelijke blik op de vrouw. In de meeste films is het vrouwelijke lichaam object van zijn blik. Kijk- penetreren, de filmgeschiedenis zit er vol mee. Mulvey gebruikt voorbeelden uit de films van Hitchcock. De blik is voyeuristisch: de man kijkt, de vrouw is een hoer. In Rear Window (1954) is dat letterlijk het geval: daar begluurt een man vanachter zijn raam een stel zonder dat ze het weten. In Shame is er geen enkele gêne meer over dat voyeuristische kijken: de mensen spelen hun eigen pornofilm, achter een raam. Ze hebben geen stiekeme verrekijkers nodig, porno is overal.

Volgens Mulvey kan de man (het mannelijke personage) het niet verdragen als hij zélf object wordt van haar blik, als er echte gelijkwaardigheid optreedt. Dat maakt hem kwetsbaar. En dan moet er iets kapot. Dat gebeurt twee keer in Shame. Eerst wordt Brandons zus Sissy (what’s in a name : ‘zusje’, ‘mietje’) ingepakt door Brandons baas met een blik. Het maakt Brandon woedend om te zien hoe weerloos zijn zus is tegen die blik, als hij met zijn baas en zus een taxi deelt. Hij probeert vervolgens de frustratie van zich af te rennen.

Later ontmoet hij op zijn werk een donkere vrouw, Marianne, met wie hij uitgaat. Niks alleen blik, zij wil een beetje praten. Hij neemt haar de volgende dag mee naar zijn vaste seksplek met uitzicht op de stad. Maar het gaat niet zoals in een pornofilm. Er is interactie, zij aait hem, kust hem, kijkt terug. Ze heeft een onderbroekje aan dat niet porno is („Vintage?” vraagt hij). En dan krijgt hij hem niet omhoog. Hij kan het niet. Meteen na zijn vernedering bestelt hij een blonde hoer en met haar heeft hij pornografische seks tegen een glazen ruit aan.

In Shame is de mannelijke blik vervuild geraakt. Hij windt ons niet meer op, hij veroorzaakt alleen maar leed, bij mannen én vrouwen. De ‘Male Gaze’ eindigt in een inferno. Dat inferno zien we vrij letterlijk uitgebeeld door een tripje naar een nogal duistere homoseksbar en een triootje – de stapeling van ‘Male Gazes’ in een dolgedraaid penetratiepaleis. De Male Gaze verwondt, letterlijk, maar niet alleen de vrouw. Als de film vordert, heeft Brandon een litteken op zijn gezicht. En terwijl zijn vingers druk bezig zijn een vrouw te penetreren, verwondt zijn zus zichzelf. Brandon huilt. Wij kijken naar hun beider onmacht.

Terug in de metro. Brandon ziet hetzelfde meisje. Zij speelt haar rol perfect. Blik even afwenden, glimlachje, terugkijken. Lippen likken, opstaan, paal vastpakken, straks de penis. Hier stopt de film en laat McQueen de keuze aan de kijker. Hoe willen wij dat dit afloopt? Zien we de eindeloze seksreeksen die volgen alvast voor ons, of hopen we dat hij verlost raakt van zijn pijn? We kijken, maar hoe? Als dokter? Brandon moet in therapie en Sissy ook, dan komt er genezing en verlossing.

Ach, denk je dat nu echt? Ze zijn al veel te gewond, dat gaat toch gewoon door?

Of toch met de blik van gefrustreerde kijker. Brandon mag wel wat meer lol hebben, wat is er nou mis met porno?

Er is geen evident antwoord. De historische en ook de filmische wonden zitten diep. In tijden van seksuele verwarring, pornoficatie en doorgedraaide objectivering van het lichaam, laat McQueen ons op subtiele, schitterende en beeldende wijze in gesprek gaan over seks en cinema.

Hoe kijken wij? Hoe kijk ik? McQueen heeft daarbij het lef om ook écht naar een man en naar de gêne van het mannelijke perspectief te durven kijken – en dat ontroert. Hij laat twee extreme, maar toch herkenbare vluchtroutes zien, die van Brandon, die van Sissy.

McQueen krijgt gelijk: dit is een film ‘over seksverslaving’. Maar niet alleen die van Brandon, maar ook van de cinema en van de samenleving. Deze film gaat over ons allemaal. Over hoe wij omgaan met seks. Over wat de pornoficatie van de samenleving met onze manier van kijken doet. En over onze kwetsbaarheid daarin.

    • Stine Jensen