Cruijff wint, maar zijn ‘Plan’ is zieltogend

Johan Cruijff wil bij Ajax het model van Bayern München invoeren, maar zijn mensen missen het leiderschap van Uli Hoeness en Karl-Heinz Rummenigge, betoogt Menno de Galan.

Nog niet had het gerechtshof in Amsterdam zich uitgesproken tegen de komst van Louis van Gaal als algemeen directeur van Ajax of oud-speler Wim Jonk keerde terug naar de kern van de voetbalrevolutie bij Ajax. Jonk, tegenwoordig hoofd jeugdopleiding en prominent lid van het zogeheten ‘technisch hart’, was blij dat hij „het Plan van Cruijff” op opleidingscomplex De Toekomst nu weer kon uitvoeren. „We zijn te ver van de inhoud afgegleden de afgelopen maanden.”

Het Plan. Mijn favoriete moment tijdens de rechtszaken van de afgelopen maanden tussen commissaris Johan Cruijff en tien jeugdtrainers enerzijds en de vier andere commissarissen onder leiding van Steven Ten Have anderzijds ging niet over de rechtsgeldigheid van de benoeming van Van Gaal, maar over de dreigende teloorgang ervan.

Op 19 januari hield advocaat Jeroen Bedaux in het gerechtshof te Amsterdam een gloedvol betoog over ‘de wielstructuur’. Het gaat niet alleen om de figuur Johan Cruijff, zei hij tijdens de zitting van het hoger beroep, „maar ook om het Plan”. Bedaux sprak van „een briljant concept” dat zijn schaduw in de voetbalwereld ver vooruitwerpt. „Andere verenigingen proberen het te kopiëren”, aldus de advocaat uit het kamp van Cruijff, die het Van Gaal bijna persoonlijk kwalijk leek te nemen dat deze het rapport waarin de wielstructuur uit de doeken wordt gedaan niet zou hebben gelezen.

Navraag leerde dat Bedaux zijn mening over het rapport en de wielstructuur baseerde op een gesprek met Ruben Jongkind, de belangrijkste schrijver van het rapport, geestverwant van Jonk en een van de nieuwe machthebbers op De Toekomst. Hij behoort weliswaar niet tot het technisch hart, maar het scheelt niet veel. Hij hangt ertegenaan. Niemand weet meer van het Plan dan hij.

In het interview dat ik met Jongkind had voor mijn boek De coup van Cruijff zei hij onomwonden dat het nog een „jaar of zes, zeven” duurt voordat een oordeel over het succes ervan mogelijk is. Pas dan zal de eerste lichting die volgens zijn inzichten werkt afzwaaien. Het is vanzelfsprekend de bedoeling dat de spelers van de huidige jeugdelftallen D1 en D2, van elf of twaalf jaar oud, tegen die tijd massaal zullen doorstromen naar het eerste, om vervolgens de Europese top te halen. Als het meezit, speelt Ajax over een kleine tien jaar weer eens een finale van de Champions League, het doel van Cruijff.

In zijn column in De Telegraaf van 9 januari schrijft de oude meester dat de Duitse voetbalclub Bayern München een lichtend voorbeeld is voor Ajax, maar de revolutie die daar ruim dertig jaar geleden plaatsvond, lijkt in niets op het huidige experiment in het voetballaboratorium op De Toekomst. In 1979 grepen twee voetballers, Paul Breitner en Uli Hoeness, de macht in München. Ze hadden een heldere taakverdeling: Breitner nam als speler zijn kwakkelende team op sleeptouw en gaf het publiek waarom het vroeg; strijdlustig voetbal en kampioenschappen. Hoeness ontfermde zich over het bestuur. Breitner haakte vier jaar later af na een knetterende ruzie met Hoeness, maar hij was onontbeerlijk voor het slagen van de revolutie. Zonder zijn gedrevenheid en charisma, zonder zijn meedogenloze inzet die resulteerde in sportieve successen, was er van het nieuwe Bayern waarschijnlijk weinig terechtgekomen. Hoeness, niet minder charismatisch, bracht de club samen met Franz Beckenbauer in rustiger vaarwater. Vriend en vijand zijn het erover eens dat Hoeness de beste manager in de clubgeschiedenis van het Duitse voetbal is. Later werd hij bijgestaan door Karl-Heinz Rummenigge, net als Hoeness een voormalige voetbalster met bestuurlijke kwaliteiten.

In zijn column over Bayern schreef Cruijff: „De combinatie Hoeness/Rummenigge is wat ik met Jonk/Bergkamp ook nastreef.” Het is om twee redenen geen gelukkige vergelijking. Wie de twee Ajacieden de afgelopen maanden heeft zien opereren, weet dat zij zich allesbehalve hebben leren kennen als dominante persoonlijkheden. Bij Bayern resulteerde de ‘over mijn lijk’-mentaliteit van Breitner in kampioenschappen. Bij Ajax is de hoofdmacht voorlopig afgeschreven. Niet de verrichtingen in de Arena staan centraal, maar het Plan, uitgevoerd door introverte technocraten in plaats van leiders.

Bayern München is ook geen beursgenoteerde onderneming. Hoeness en Rummenigge kunnen hun gang gaan, waar Jonk en Bergkamp moeten samenwerken met en ondergeschikt zijn aan de directie. De rechter heeft zich nadrukkelijk uitgesproken tegen een model waarin het technisch hart „leidend” is.

De rechter gaf Cruijff gisteren een tik op de vingers vanwege zijn „tegenwerking” bij de benoeming van Marco van Basten tot algemeen directeur. Wat er precies is misgegaan bij die voorgenomen aanstelling, is nog steeds onduidelijk. Vast staat dat ook Cruijff ermee in zijn maag zit.

Het was een breuk met verstrekkende gevolgen: samenwerking tussen het technisch hart en de directie was van de baan. Vier commissarissen wendden zich tot Van Gaal. Diens voorgenomen benoeming resulteerde in de rechtszaken waardoor, in de woorden van Cruijff, de technische leiders niet toekwamen aan „het werk waarvoor ze zijn aangenomen”. Het Plan leidde een zieltogend bestaan. Maar wie is daarvoor nu precies verantwoordelijk?

Menno de Galan is journalist en schrijver van De coup van Cruijff.