GroenLinks kan maar niet kiezen

In de fractie van GroenLinks woedt een richtingenstrijd. Leider Jolande Sap flirt regelmatig met links. Zeker vier van de tien Kamerleden hebben moeite met die koers. Gevolg: GroenLinks zwalkt. Andere fracties en kiezers kunnen de partij niet meer volgen.

Nederland, Utrecht, 5-2-2011. Foto Maarten Hartman. Groen Links congres. Aankomst van congresgangers. Het congres praat o.a. over de nederlandse politie tranings missie in Kunduz, Afghanistan. Maarten Hartman

Weer was er onvrede bij het fractieberaad van GroenLinks, drie weken geleden. Partijleider en fractievoorzitter Jolande Sap was tegen de zin van sommige aanwezigen afgereisd naar Nijmegen, voor de manifestatie ‘Een Ander Nederland’. Daar stond ze dan, op het podium naast de old school socialist Emile Roemer en de tobbende sociaal-democraat Job Cohen. Geen goed gezelschap, vond bijvoorbeeld Tofik Dibi. De secretaris en strateeg van de GroenLinks-fractie zegt al jaren dat hij het woord ‘links’ liefst uit de partijnaam zou schrappen. En hij is niet de enige die twijfels heeft bij de toenadering die Sap regelmatig zoekt tot SP en PvdA, zeggen bronnen in en rond de fractie. Ook de Kamerleden Jesse Klaver, Bruno Braakhuis en Mariko Peters behoren tot de critici.

Die week ontstond in het fractieberaad dezelfde discussie die wel vaker de vergadering beheerst. Waar staat GroenLinks voor? Hoe moeten de partij en haar leider zich in de kijker spelen? Zoals vaker bleef een conclusie uit. Het zijn „vruchteloze debatten over rechts versus links”, zegt een fractielid dat anoniem wil blijven om vrijuit te kunnen spreken.

Volgende week zaterdag zal de fractie zich tegenover het partijcongres in Utrecht verantwoorden voor de werkzaamheden van het afgelopen jaar.

Bronnen binnen en rond de fractie schetsen een beeld van een soms onzekere groep, met terugkerende onenigheid over de koers van de partij en stille twijfels over het vermogen van Sap om de fractie richting en focus te geven. De aanhoudend slechte peilingen maken het moeilijk om zelfvertrouwen te behouden.

Herkent Sap de kritiek op het fletse profiel? „Natuurlijk wel”, zegt ze. „Het zijn sterk gepolariseerde tijden. Kiezers bewegen hevig naar de flanken. Partijen die gewoon tegen zijn, scoren goed. Wij hebben daar ook regelmatig intern discussies over. Moeten we ons meer laten verleiden tot populistische stellingnames? Maar wij willen uiteindelijk niet worden meegesleurd in Haagse spelletjes. Ik ben ervan overtuigd, en de fractie ook, dat dat op lange termijn de beste strategie is.”

Sommige fractieleden vinden juist dat Sap niet duidelijk genoeg kiest uit de smaken ‘progressief midden’ en ‘links’. Een fractielid: „Sap kan goed laveren, maar op een gegeven moment houdt het op en moet ze kiezen. Weet je, gezag bouw je op door de inhoud. Dat heeft ze nog niet gedaan.” Als het nog lang zo doorgaat, moppert een enkeling, dreigt een gezagscrisis.

Een debat afgelopen dinsdag in de Tweede Kamer over pensioentekorten. CDA-Kamerlid Pieter Omtzigt vroeg aan Jesse Klaver van GroenLinks wat de status is van een plan dat Jolande Sap in 2009 maakte, om voor sommige pensioenen staatsgaranties te geven. Een nogal links plan, aldus Omtzigt. Het antwoord van Klaver: „Ik zou zeggen: de papierbak.”

Het is een van de zichtbare symptomen van de onvaste koers bij de GroenLinks-fractie. Hoewel Sap bij haar aantreden als fractievoorzitter in december 2010 zei dat ze zich meer thuis zou voelen in een ‘sociaal-progressieve stroming’ met D66 dan met de ‘conservatieve’ SP, kiest de fractie onder haar leiding op symbolisch belangrijke momenten voor een zeer links geluid.

Zo stemde GroenLinks, samen met PvdA en SP, voor een motie van de PVV om met terugwerkende kracht bankiersbonussen voor 100 procent te belasten.

In de zoektocht naar meer zichtbaarheid zijn er voortdurende discussies binnen de fractie over hoe de partij zich wil profileren in de aanhoudende discussie over ‘linkse samenwerking’.

Volgens bronnen zitten de vrijages met de SP zeker vier van de tien fractieleden regelmatig niet lekker. De voormalige Van Lanschot-bankier Bruno Braakhuis, oud-diplomaat Mariko Peters, voormalig SER-lid en voorzitter van CNV-jongeren Jesse Klaver neigen volgens hun omgeving meer naar D66. Het zijn niet toevallig leden die een nauwe verwantschap hadden met voormalig partijleider Halsema. Die voelde zich duidelijk meer thuis bij de sociaal-liberalen van D66 en hun niet aflatende queeste naar meer individuele vrijheid.

Over dat laatste praat Sap veel minder dan Halsema. De nieuwe leider benadrukt in haar strijd tegen het kabinet hoe onbarmhartig de bezuinigingsmaatregelen zijn. Daarmee schaart ze zich als vanzelf bij PvdA en SP.

Toenaderingspogingen

Wie electoraal ‘gelijk’ heeft, daarover verschillen de meningen. Recent concludeerden onderzoekers van de Universiteit Amsterdam dat voor GroenLinks verregaande samenwerking met D66 electoraal onverstandig is. „De (potentiële) kiezers van GroenLinks bevinden zich dichter bij de SP en de PvdA dan bij D66.”

Overigens houdt D66 zorgvuldig toenaderingspogingen van GroenLinks af. Partijleider Alexander Pechtold ziet meer electoraal perspectief in een Alleingang in het ‘radicale midden’. Dat drijft GroenLinks, op zoek naar aandacht en het organiseren van tegenmacht, in de armen van PvdA en SP. Maar volgens sommige GroenLinksers zou hun partij in een strijd tussen die linkse grootmachten vermalen worden.

„Een negatieve spiraal”, noemde Sap vorig jaar in een interview in deze krant de beeldvorming rond haar en de fractie. Ze doelde toen op haar steun voor de politietrainingsmissie in Kunduz, de kwestie rond vermeende belangenverstrengeling van Kamerlid Peters en de kritiek op Saps eerste Algemene Politieke Beschouwingen. In haar verantwoording aan het congres schrijft Sap dat zij „de kille bezuinigingen van het kabinet schetste en daar de GroenLinkse idealen tegenover zette”. Maar de meeste mensen zullen zich Sap vooral herinneren als de fractievoorzitter die bij wijze van grap een stekkerdoos tevoorschijn haalde.

Vooral Kunduz is een wond die door ettert. Het congres zal volgende week over een motie stemmen met de strekking: trek steun aan de missie in. Een van de argumenten: „Het imago van de partij zal minder te lijden hebben van een aan iedereen uit te leggen opzegging van de steun aan deze missie dan aan het voortzetten van die steun met argumenten die al een jaar lang niemand hebben kunnen overtuigen.”

Sap vestigde haar reputatie door het kabinet te steunen inzake de missie naar Kunduz. Dat ging wel ten koste van het draagvlak in haar eigen – van oorsprong pacifistische – partij, die zich tegen de steun uitsprak. Ineke van Gent, vicevoorzitter van de fractie, weigerde voor de missie te stemmen.

Een deel van de moeilijkheden voor GroenLinks is onvermijdelijk: bovenop de leiderschapswissel, altijd lastig, komt de werkelijkheid van het oppositievoeren. Dat gaat moeizaam. Een voorbeeld: van de 28 door de fractie ingediende amendementen op wetsvoorstellen, werden er nul aangenomen. Daarmee scoorde GroenLinks het slechtst van alle partijen in de Kamer. De tweemansfractie van de Partij voor de Dieren scoorde ook nul amendementen, maar die partij kreeg wel een verbod op ritueel slachten door de Tweede Kamer.

Het klinkt misschien onbelangrijk, omdat amendementen de publiciteit niet vaak halen. Maar een Kamerlid dat blijvende invloed wil hebben, probeert mee te schrijven aan wetgeving. Het onvermogen van GroenLinks om ook maar een van die 28 amendementen aangenomen te krijgen, is een bewijs van haar geringe parlementaire invloed.

Inspirerend leider

Wat de oorzaken van de malaise ook zijn, binnen de fractie bestaat een sterke behoefte uit die negatieve spiraal te komen. En sommige fractieleden vragen zich ernstig af of Sap daarvoor kan zorgen.

In een interview in deze krant twee maanden geleden gaf Sap dat in feite ook toe. Op een vraag over hoe je een inspirerend leider wordt, zei ze: „Door het voortouw te nemen, spannende en perspectiefvolle ideeën te ontwikkelen. Dat is me het afgelopen jaar nog onvoldoende gelukt.”

Heeft Sap nu het gevoel dat fractieleden haar leiderschap bekritiseren? „Och. Een van de discussies is altijd dat je tijd nodig hebt als nieuwe leider. Maar toen ik aantrad was er unanieme, brede en enthousiaste steun van de fractie. En die is er nog.”

Dat betekent niet dat er overeenstemming is over de koers. Volgens Sap zijn er op de „bos- en heidagen” van de fractie regelmatig discussies waar het „af en toe stevig botst”. Omdat, zoals zij zegt, „GroenLinksers hele eigenzinnige kritische mensen zijn, moedig, eigenwijs en tegendraads.”

Die botsingen gaan over hoe je als partij er meer toe moet doen. Sap: „Je kijkt; moeten wij ook niet in deze tijden toch wat meer winst kunnen incasseren? Moeten we wel zo sterk op groen inzetten als groen in deze tijd niet zo lekker ligt? Is dat de investering waard? Daar wordt af en toe verschillend over gedacht.”

Onderwerp van terugkerende meningsverschillen is ook de manier waarop het kabinet bestreden moet worden. „Dat neemt maatregelen die ons zo tegen de borst stuiten dat we ons afvragen of we daar wel onze normale kritisch positieve houding moeten innemen. Moeten we op onderdelen eigenlijk blijven samenwerken? Ik heb daar ook wel eens last van, zegt Sap. „Maar uiteindelijk is na stevige discussie de stellige overtuiging van de meerderheid van de fractie dat koersvastheid het beste is. Wij moeten gewoon GroenLinks zijn, dé groene progressieve hervormingsgezinde partij van Nederland. We zoeken samenwerking waar dat kan en als we tegen zijn, stemmen we nee.”

Wie vormen dan de minderheid in de fractie die meent dat het kabinet anders bestreden moet worden? „Dat is volkomen onbelangrijk”, zegt Sap. „Er is niet één clubje mensen dat... nee. Als je elkaar aankijkt en je ziet de peilingen, dan denk je wel eens: ja. Het is makkelijker bij je eigen koers te blijven als je de wind van de peilingen in de rug hebt. Maar we proberen ze te relativeren. Dat lukt ook wel.”