'Fraude is zaak van universiteiten'

Wetenschapsfraude Wie met gegevens knoeit, wordt ontdekt. NWO-voorzitter Jos Engelen weet het zeker. ‘Het systeem werkt. Het zijn de mensen die soms niet deugen.’

Karel Berkhout & Esther Rosenberg

Den Haag, 27-04-10. Jos Engelen, voorzitter NWO. Foto Leo van Velzen Nrc Hb.

In zijn werkkamer in een toren in Den Haag imiteren de handen van Jos Engelen een weegschaal. Engelen is voorzitter van de Nederlandse organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO) dat jaarlijks een half miljard euro mag verdelen onder de beste wetenschappers van Nederland.

Hij beheert daarmee dé geldbron voor baanbrekend en belangwekkend onderzoek, dat enkel wordt uitgevoerd door de beste wetenschappers van het land. NWO-subsidies houden hele onderzoeksafdelingen in leven. Ze geven de ontvangers een groot prestige en maken de gevers de hoeders van toponderzoek en kennisontwikkeling in Nederland.

De academische wereld werd vorig jaar ineens opgeschrikt door enkele grote fraudezaken. Een inventarisatie in deze krant toonde vervolgens dat er meer zaken waren geweest, die nooit openbaar werden. Universiteiten hebben de afgelopen zeven jaar meer dan 110 zaken van wetenschappelijke fraude onderzocht, waarbij 19 keer een sanctie werd opgelegd.

Engelen zegt dat hij dat aantal niet groot vindt, dat de vergrijpen variëren van gepruts, via onzorgvuldigheid tot ernstige fraude. En dat de grote fraudezaak in Tilburg een uitzondering is, dat onderzoekers elkaar goed controleren en dat hij op die controle vertrouwt. Als een wetenschapper iets weegt, zegt hij, staat er altijd wel een ander op die wil weten of de weegschaal in orde is. En weer een ander zal willen nagaan of de weegmethode deugt. Zo gaat dat in de wetenschap. “Als je met gegevens knoeit, wordt dat ontdekt.” Neem de zoektocht naar het Higgs-deeltje, waarvoor onvoorstelbaar veel metingen worden verricht. “Natuurlijk kun je daaraan gegevens toevoegen die het bestaan van het deeltje zogenaamd bewijzen, maar in anderhalve dag wordt dat ontdekt.” Engelen is ook natuurkundige.

Wat doet NWO om wetenschappelijke fraude te voorkomen?

“Wij beoordelen zo goed mogelijk de duizenden onderzoeksvoorstellen die we binnen krijgen. Dat doen we aan de hand van de reputatie en het werk van de onderzoekers. Wat is hun track record, wat hebben ze al gepubliceerd? Als het heel jonge onderzoekers zijn, kijken we goed van welke opleiders ze steun krijgen. Zo selecteren we de excellente onderzoekers. En excellente onderzoekers zijn honderd procent betrouwbaar. Excellente onderzoekers frauderen niet.” In 2010 honoreerde NWO 1.567 subsidie-aanvragen.

Hoeveel geld ging van NWO naar Diederik Stapel, die in Tilburg jarenlang en op grote schaal fraudeerde met data?

“Ik meen 2,2 miljoen euro. Welk deel daarvan samenhangt met fraude is nog niet bekend.”

Hoeveel geld ging van NWO naar Don Poldermans die in Rotterdam werd ontslagen om wetenschapsfraude?

“Een ton.”

Ook zij golden als excellente onderzoekers.

“Dit zijn uitzonderlijke figuren. Kijk, Stapel, dat is een pathologisch geval. Hij is knap geweest in het om de tuin leiden van mensen. En Poldermans, ik weet niet hoe dat precies is gegaan. Ik wil hier niet wegpoetsen dat fraude heus wel eens voorkomt in de wetenschap, maar dat betekent niet dat het systeem fout is. Fraude is geen reden om ons hele financieringssysteem op de kop te zetten. Er is niets mis met dat systeem. Het systeem werkt. Het zijn de mensen die soms niet deugen.”

Uit onze inventarisatie blijkt dat sommige universiteiten nauwelijks iets doen om wetenschapsfraude tegen te gaan. Speelt dat een rol bij de verdeling van subsidie? Financiert u niet liever onderzoek aan universiteiten die wetenschapsfraude actief tegengaan?

“Dat speelt voor ons als financier geen rol. Wij maken er geen conditie van. Zoals ik al zei, de universiteiten gaan binnenkort zelf iets doen aan die verschillen in aanpak.”

Stimuleert u dit ook?

“Als universiteiten aangeven hiermee iets te doen, dan sta ik daar positief tegenover.”

Wat doet NWO om fraude tegen te gaan als de onderzoeken eenmaal lopen?

“We houden grondige evaluaties van onderzoeken. Eens in de zes jaar een heel intensieve, eens in de drie jaar een lichtere vorm. Daarnaast kijkt NWO met hulp van rapportages naar rechtmatige besteding van het geld.”

Maakt het voorkomen van wetenschapsfraude deel uit van de evaluatie?

“Dat zou de evaluatie volstrekt onhanteerbaar maken. We kunnen de onderzoekers niet constant op de huid gaan zitten om te kijken of ze misschien wel frauderen. We kunnen heel veel extra controles inbouwen, maar de vraag is tegen welke prijs je dat doet. De basis van de wetenschap blijft toch het vertrouwen en de onderlinge controle.”

Geen wetenschapper controleert of een collega bij het meten van de bloeddruk bij patiënten wel de juiste waarden invult op een formulier.

“Ik weet niets van de medische wetenschap, maar ik ga ervan uit dat daarin net als in de natuurwetenschap in onderzoeksgroepen wordt gewerkt. Dus als iemand daar week in week uit in zijn eentje in de nachtelijke uren dingen invult, dan ga ik ervan uit dat de onderzoeksgroep zelf wel wil weten hoe het precies in elkaar zit. Bovendien, belangrijke conclusies laat je nooit afhangen van de metingen van één persoon.”

De psycholoog Wiers schreef in onze krant dat NWO een deel van de subsidie voor een onderzoek afhankelijk maakt van positieve resultaten. Werkt dat geen fraude in de hand?

“Toen ik dat las, heb ik mijn oren even gespitst. Inmiddels weet ik hoe het is gegaan. Het ging om een onderzoek naar preventie bij psychische aandoeningen. De commissie die de subsidie heeft beoordeeld, heeft hem verteld dat als het onderzoek positieve resultaten zou geven, dat dán geld zou worden gegeven voor de implementatie in de praktijk. Ik kan me niet voorstellen dat meneer Wiers dat heeft gevoeld als een aanzet tot fraude.”

Nee, maar wel als een aanzet om met positieve resultaten te komen.

“Ik neem aan dat hij zelf ook wilde dat zijn hypothese werd bevestigd.”

De commissie zou hebben gezegd dat wetenschappelijke fraude geen probleem is van NWO maar van de universiteiten.

“Dat is ook zo. In een protocol is vastgelegd dat de verantwoordelijkheid voor controle op wetenschappelijke integriteit bij de universiteiten ligt, ook om onnodige bureaucratie te voorkomen. Wel is het zo dat de universiteiten de bestrijding van wetenschapsfraude op de agenda hebben gezet en als daar voorstellen uitkomen, staan we daar open voor.”

VSNU-voorzitter Noorda heeft voorgesteld dat NWO vaker onderzoek kan financieren waarin de uitkomsten van bestaande onderzoeken nog eens tegen het licht worden gehouden. Wat vindt u daarvan?

“Dat is een leuk, eigenwijs voorstel, maar in de praktijk is er al ruimte voor het financieren van meta-analyses. Het is aan wetenschappers om daarvoor subsidies aan te vragen.”

Maar in sommige vakgebieden, zoals de psychologie, is louter vraag naar onderzoeken met positieve resultaten. Is daar een rol weggelegd voor NWO?

“Als onderdelen van NWO aangeven dat het moeilijk is om in bepaalde vakgebieden negatieve resultaten gepubliceerd te krijgen, dan wil ik daar graag meer over horen.”

Maar wat vindt u zelf?

“Als het zo is, dus als wetenschappers die proberen om bestaande onderzoeken te verifiëren niet gehonoreerd worden met een publicatie, dan zou ik zeggen: maak daar een fonds voor.”

Een hoogleraar gaf aan dat vakgebieden zo klein zijn geworden dat het bij peer review ondanks anonimiteit toch wel duidelijk is wie het artikel heeft geschreven. En dat je de auteur niet snel tegen de haren in strijkt.

“Dat beeld herken ik helemaal niet. Ik ben zelf associated editor van een tijdschrift in mijn vakgebied en ik zoek geregeld collega-wetenschappers om een artikel te beoordelen. Ik heb helemaal niet het idee dat mensen elkaars werk minder scherp evalueren.”

Een ander geeft aan dat de onderlinge controle onder druk staat, door tijdgebrek bij wetenschappers die steeds meer artikelen en promoties moeten beoordelen naast hun gewone werk.

“Ik heb niet het idee dat er te weinig tijd is voor peer review. Ik lees zelf ook andermans artikelen, meestal in de avond. Het is druk ja, maar niet té druk.”

Het controlesysteem kraakt, betogen ze. Door publicatiedruk, door toenemende politieke en commerciële invloeden op de wetenschap.

“Ik herken dat niet. Voor mij staat het controlesysteem recht overeind.”

In de inventarisatie is plagiaat het vergrijp dat het vaakst is gesignaleerd. Hoe ernstig is plagiaat?

“Heel ernstig. Het is diefstal van andermans gedachtegoed. Maar anders dan het kneden of verzinnen van data, leidt plagiaat niet tot misleidende inzichten.”

Wat moeten de consequenties zijn voor iemand die plagiaat pleegt?

“Het kan niet anders dan dat diegene zijn baan verliest. En een promovendus die plagieert kan niet meer promoveren. Dan promoveer je op plagiaat.”

Gaat NWO de subsidie voor de onderzoeken van Stapel terugeisen?

“Als dat voor de rechtsgang nodig mocht zijn, misschien dan wel. Maar we laten dat in eerste instantie over aan justitie en aan de werkgever van Stapel, de Universiteit van Tilburg.”

U overweegt niet zelf de miljoenen terug vragen?

“Dat geld is grotendeels uitgegeven aan salarissen, aan promovendi en het is maar de vraag of dat onrechtmatig is geweest. Dat is juridisch ingewikkeld en dan is het maar de vraag of het alle moeite loont. U overschat de pro-activiteit van een organisatie als NWO in deze. We zullen hoe dan ook eerst de afronding van het onderzoek moeten afwachten.”

Reageren? Stuur een mail naarwetenschapsfraude@nrc.nl

    • Esther Rosenberg
    • Karel Berkhout