Ander land, zelfde koningin

Koningin Elizabeth zit 60 jaar op de troon. Terwijl haar wereldrijk ingrijpend veranderde, leek zij altijd hetzelfde te blijven. Ook al betaalt ze inmiddels belastingen. Reportage uit Reading, symbool voor doorsnee Engeland.

TO GO WITH YEARENDER STORIES OUT ON DECEMBER 7 (FILES) -- A file photo taken on November 18, 2009 shows Britain's Queen Elizabeth II returning to Buckingham Palace in central London, after addressing Parliament during the official State Opening of Parliament ceremony at Westminster. After the world watched Prince William's wedding to Kate Middleton, the celebrations in 2012 for Queen Elizabeth II's diamond jubilee should put the icing on an "annus mirabilis" for the British royals. AFP PHOTO/Leon Neal AFP

Middle England. Zo omschreef een Britse zondagskrant een aantal jaar geleden Reading. Zo’n gemeente waarvan de inwoners door politici als Blair en Cameron als voorbeeld worden genomen en waar de hoofdredacteur van de tabloid Daily Mail graag naar verwijst als hij het over zijn lezers heeft. Reading, 230.000 inwoners, en nog geen half uur van Londen.

Dit voorjaar hoopt Reading stadsrechten te krijgen, een eer die koningin Elizabeth ter gelegenheid van haar diamanten jubileum aan één gemeente zal verlenen. Goed, Reading heeft geen kathedraal, zoals Canterbury (stad sinds 1448), geen „dreaming spires”, zoals Oxford (1542). Maar Reading is „de som der delen”, zoals Tim Smith van het economisch ontwikkelingsbureau Reading CIC het zegt, en daardoor symbool voor waar het Verenigd Koninkrijk voor staat. Smith schreef de brief aan de koningin waarin hij uitlegt waarom juist Reading stadsrechten verdient.

Elizabeth kent Reading. Ze is er vijf keer op bezoek geweest: om de uitbreiding van de universiteit te openen (1957), een computercentrum (1968), een gemeentehuis (1978), nieuw station (1987) en een nieuw ziekenhuis (2006). En terwijl zij onveranderd lijkt te zijn gebleven, trof ze elke keer een andere stad.

Op een bankje in het centrum, op een gure wintermiddag, willen enkele 70- en 80-jarigen wel herinneringen ophalen. Waar we nu zitten, zegt Raymond Chapman (80), reden trolleybussen. Nu is het een autovrije winkelstraat, met de kledingketens, telefoonwinkels en koffietenten die je ook elders vindt. Hij wijst naar de drogisterij: „Daar zat een dansclub. Weet je nog?”, vraagt hij met een lachje aan zijn vrouw Christine (77). Ze zegt: „Hoe heette die ook weer? Niet de Majestic. Daar nam je me nog wel eens mee naar toe.” Ze knijpt even in zijn hand.

De 77-jarige John Truelove weet nog hoe de wereld op 6 februari 1952 even stilstond toen het nieuws over de dood van koning George VI bekend werd. Hoe de winkels dichtgingen, en de straten van Reading werden behangen met paarse vaandels.

Zeven dagen eerder, op 31 januari, had de aan kanker lijdende koning zijn dochter op Heathrow uitgezwaaid toen die met haar echtgenoot naar Kenia ging. Daar wilden ze, voor het officiële bezoek aan de Britse kolonies in Afrika begon, nog even uitrusten. Ze logeerden in een boomhut, Elizabeth fotografeerde olifanten, prins Philip viste. In Londen was ondertussen code ‘Hyde Park Corner’ uitgesproken: de koning is dood, leve de koning! De 25-jarige prinses keerde terug als koningin. Onder aan de vliegtuigtrap op Heathrow stond haar eerste van nu twaalf premiers, Winston Churchill.

Elizabeth symboliseerde hoop en optimisme, vertellen de 70- en 80-jarigen. Ze stond voor een nieuw tijdperk van ondernemerschap en moed. Zoals de natie onder Elizabeth 1 van Engeland een wedergeboorte beleefde, gemarkeerd door wetenschapper Francis Bacon, admiraal Francis Drake en toneelschrijver William Shakespeare, zou ook onder Elizabeth II een kunstzinnige, sociale en industriële opleving plaatsvinden.

Televisie gehuurd

Daarvoor was de wereld grijs en grauw, zegt John Truelove. De oorlog was voorbij, maar de Britten leefden deels nog op de bon en de herinnering aan schuilkelders en bombardementen was levendig. Ook Reading werd door Duitse bommen geraakt.

Ze weten nog hoe ze de dag van de kroning doorbrachten. Louisa Lowe (80): „Ik stond op het punt naar Londen te gaan. De sandwiches stonden al klaar. Maar het regende zo.”

In de pub van de vader van Truelove verzamelde „iedereen uit de buurt” zich voor de televisie die voor de gelegenheid was gehuurd. Gordon en Jean Philips (83 en 81) zaten met „wel twaalf man” voor een scherm van „nog geen 9 inch” (22 centimeter). Dat was nu eenmaal zo: als je de koningin wilde zien, moest je op pad en wachten – of iemand kennen die televisie had. Daarvan waren er maar een paar duizend in het land. Vijf jaar later was dat verzesvoudigd. Nu bezit het Britse huishouden gemiddeld 2,4 tv’s.

Het koningschap van Elizabeth bracht kleur. Ook letterlijk. De Britse samenleving was begin jaren vijftig nog overwegend blank. Maar het wereldrijk dat koningin Victoria had opgebouwd, brokkelde af. In 1953 was een deel van Afrika nog Brits, net als bijvoorbeeld Cyprus en Malta, Hongkong en Maleisië. India was zes jaar eerder al onafhankelijk geworden, en snel zouden andere landen volgen. En bewoners uit de oud-koloniën settelden zich in het VK: in 1956 telde Reading nog slechts 250 Britten afkomstig uit de Caraïben (vooral Barbados), nu worden er 120 talen gesproken.

De Ierse Anne Murray (72) kan zich nog herinneren hoe het was toen zij in Reading kwam wonen. Haar vader en ooms hadden er werk gevonden in de bouw: „Er was een vreselijk vooroordeel tegenover buitenlanders. ‘No dogs, No blacks, No Irish’, stond in etalages. Dan wist je genoeg.” Misschien dat een dergelijk racisme nog bestaat tegenover Polen, maar niemand zal het zo publiekelijk laten merken, zegt ze.

Biscuits, bulbs and beer

„Ben je al in Jackson’s geweest?”, vragen Eva en Keith Allen (70 en 75). Jackson’s is in Reading een begrip, een symbool van continuïteit. Als je een schooluniform zoekt, een blazer met blinkende knopen, een badmuts tot over de oren, of een stofjurk voor het huishoudelijke werk, dan ga je daarheen. In de kelder liggen de hagelwitte broeken, jasjes en schoenen voor bowls, een soort jeu de boules dat zomers in vooral Engelse dorpen wordt gespeeld. Papiergeld wordt er door een buis naar boven gezogen, pinpassen met aarzeling in ontvangst genomen. En vooral: in Jackson’s word je nog bediend. „Ze hebben er stoeltjes, zodat je kunt zitten”, zegt Eva.

Het is een wereld die elders niet meer bestaat. Toen Elizabeth Reading in 1968 voor de tweede keer bezocht, had de individualisering al ingezet. Een van de eerste benzinestations met zelfbediening was in Reading geopend, er lagen plannen om aan Broad Street naar Amerikaans voorbeeld een mall te bouwen, en de eerste computers werden geïnstalleerd.

Een tastbaardere verandering is dat Reading in de jaren zeventig zijn „biscuits, bulbs and beer” verloor. „Dat waren de drie grote werkgevers”, vertelt Raymond Chapman. „Je werkte of bij Sutton Seeds, waar bollen en zaden werden gekweekt, of bij brouwerij Simond’s, of bij Hartley & Palmer, de koekjesfabriek.” Zijn vrouw Christine valt bij: „’s Ochtends zag je iedereen door een van de fabriekspoorten fietsen.”

Niet dat het toen beter was – „Anders”, zegt Christine. Net als elders verdween ook uit Reading de industrie. De Thatcher-jaren braken aan, met privatisering en de daarop volgende stakingen en onrust. Elizabeths zilveren jubileum werd ingeluid met het oneerbiedige God Save the Queen van punkband The Sex Pistols.

Reading werd een forensenstad. Door de nabijheid van Londen schoten de huizenprijzen omhoog: in 1987 was een twee-onder-een-kapwoning van 74.800 pond de duurste van het land. Elizabeth kwam een nieuw station openen – trots vermeldt een bordje buiten de hal dat er nu jaarlijks 15 miljoen reizigers door Reading komen. Het is buiten Londen het grootste overstapstation van het VK. Maar: „Je schaamde je dat je uit Reading kwam. Hier was helemaal niets”, zegt Chapman. „Het was hier een dump.”

Dat veranderde door de komst van bedrijven die Londen te duur vonden, maar toch in de buurt van Heathrow wilden zijn. Onder meer de Gouden Gids, Microsoft en verzekeringsmaatschappij Prudential zijn nu in Reading gevestigd. En – dat vertelt iedereen met gepaste trots – in 1982 werd hier Catherine Middleton geboren, de echtgenote van prins William. Haar ouders wonen een paar kilometer ten oosten in een dorpje.

Flexibel

Wie foto’s bestudeert van Elizabeths bezoeken aan Reading, ziet hoe haar volk in 1958 nog netjes in het gelid stond. In 2006 hangen ze achter de dranghekken en wapperen met vlaggetjes. Zij heeft eenzelfde glimlach, een bosje bloemen, een kleurige jas en hoed. Haar volk is veranderd, maar zijzelf?

Die vraag is moeilijk te beantwoorden: de koningin geeft nooit interviews, en de toespraken die ze geeft, verwoorden de visie van de regering van die dag. Alleen haar kersttoespraken zijn – net als bij koningin Beatrix – haar eigen woorden. In een tijd waarin iedereen zijn emoties openbaart en zijn gevoelens de wereld in tweet, is Elizabeth nog even onaantastbaar mysterieus als in 1952.

„Ik denk dat ze niet om beroemdheid geeft, en dat ze echt heel erg gehecht is aan privacy”, zegt prins William tegen journalist Andrew Marr, in een documentaire die maandag op de BBC wordt uitgezonden. „Er is een delicate grens tussen privé en publiek en plicht, en ik denk dat ze haar eigen weg daarin heeft gevonden. Ze had geen blauwdruk.”

Flexibel, zo prijzen koninklijke verslaggevers en historici hun koningin. Zestig jaar lang heeft ze zich weten aan te passen aan haar veranderende volk. Ze overleefde socialisme, thatcherisme, New Labour en de woede van het Britse volk na de dood van prinses Diana in 1997. Ze onderging recessies en herstel, oorlogen die in haar naam werden gevoerd, de dreiging van de IRA en ook hernieuwde banden met Ierland. Ze moest toezien hoe de huwelijken van twee van haar drie zoons en dat van haar dochter instortten – terwijl ze zelf als hoofd van de anglicaanse kerk het belang van het gezin moet benadrukken. Ze betaalt inmiddels belasting, en in de zomer zijn haar paleizen open voor het publiek. En, opmerkelijk in een tijd waarin tradities en instituties instorten, ze heeft – als symbool van continuïteit – nauwelijks aan populariteit ingeboet.

    • Titia Ketelaar