‘Zieke’ film doet festivalganger weinig

Het Rotterdams Filmfestival is niet compleet zonder taboedoorbrekende films. Maar voor de geharde kijker is eigenlijk alleen de Japanse film Kotoko zo verontrustend, dat die bijna niet aan te zien is.

‘Twilight Portrait’: amper opgemerkt, ondanks het provocatieve gegeven

Het Rotterdams Filmfestival prijst zichzelf dit jaar, naast meer voor de hand liggende kreten als ‘poetic’ en ‘daring’, aan onder de noemer ‘sick’. Inderdaad is geen filmfestival compleet zonder een paar films die grensoverschrijdend en taboedoorbrekend zijn, dan wel getuigen van slechte smaak. Maar het is vrijwel onmogelijk om de geharde festivalganger nog werkelijk van zijn stuk te brengen.

Zo ging Twilight Portrait, de debuutfilm van de Russische filmer Angelina Nikonova, op het festival min of meer onopgemerkt voorbij, ondanks het provocatieve gegeven. Sociaal werkster Marina wordt verkracht door een groep politiemannen. Ze zoekt een van hen op, om wraak te nemen, maar in plaats daarvan begint ze een woeste seksuele relatie met de dader, alsof haar aanvankelijke vernedering nog niet genoeg was. Door wat haar is overkomen, door haar werk waarin ze geconfronteerd wordt met een eindeloze rij misbruikte kinderen en de permanente staat van vijandigheid van de Russische samenleving, is Marina niet meer in staat om nog enig idee van waarde hoog te houden. Maar de algehele troosteloosheid van de film zorgt ervoor dat de kijker ook de shockeffecten met een nogal dubieuze gelatenheid aanvaardt. In het eveneens Russische, en al net zo nihilistische Living van Vasily Sigarev, graaft een moeder haar overleden tweeling op en neemt de lichamen mee naar huis. Zelfs dat neemt de kijker voor kennisgeving aan.

Meer reuring veroorzaakte Clip van de Servische Maja Milos, een indrukwekkende eerste film in de Tijger Competitie. De film lijkt in de verte op het indertijd geruchtmakende Kids van Larry Clark, dat eveneens een beeld gaf van het bandeloze seksuele leven van een stuurloze groep pubers. Milos volgt de viertienjarige Jasna, die vlucht in drank en seks voor de treurige situatie thuis, waar haar vader op sterven ligt. Met haar mobiele telefoon maakt het meisje voortdurend beelden van zichzelf, alsof ze in haar eigen film speelt. Van haar seksuele activiteiten maakt Milos hardcore pornobeelden. Pas aan het einde van de film verschijnt een tekst in beeld dat bij de seksscènes geen minderjarigen waren betrokken.

Volgens Milos moest ze de film zo expliciet maken om een authentiek en eerlijk beeld te schetsen van de losgeslagen generatie die als kind opgroeide tussen oorlog en NAVO-bombardementen. Maar de grens tussen oprechtheid en exploitatie is dun. Met meer suggestie zou de film vermoedelijk evengoed hebben kunnen overtuigen, maar misschien wel minder zijn opgevallen. Maja Milos is een talent, zoveel is zeker, en Clip is een van de sterkste films in de Tijger Competitie dit jaar. De laatste jaren komen er wel meer extreme en expliciete films uit Servië, die harde maatschappijkritiek verbinden met harde porno, zoals The Life and Death of a Porn Gang en A Serbian Film. Maar volgens Milos is er geen verband. „In al deze films komen penissen voor, maar dat geldt wel voor meer films.”

Echt ongemakkelijk en verontrustend, en daardoor bijna onmogelijk aan te zien, is Kotoko van de begaafde Japanse cultregisseur Shinya Tsukamoto. Anderhalf uur bevindt de kijker zich in het hoofd van een psychotische jonge vrouw, die dreigt haar pasgeboren baby en zichzelf iets vreselijks aan te doen, waarbij het vrijwel onmogelijk is het onderscheid te maken tussen waan en werkelijkheid. Tsukamoto neemt het mythologische motief van de moeder die haar kind doodt, maar maakt er akelige, chaotische werkelijkheid van.

Hier zijn de shockeffecten daadwerkelijk verweven met het thema en het onderwerp van de film. De film zou zonder de gruwelen niet kunnen bestaan. De shocks zijn geen versiering voor een verhaal dat ook best op een andere manier verteld had kunnen worden. Misschien is dat het voornaamste criterium om een echt grensoverschrijdende film te onderscheiden van een film die gewoon hengelt naar aandacht.