Zelfs lego mag niet samenscholen

Morgen gaan betogers in Moskou weer de straat op. Elders in Rusland is demonstreren nóg lastiger. Daar nemen legopoppetjes het over. Maar kan ludiek protest de bevolking echt mobiliseren?

Redacteur Oost-Europa

Rotterdam. Morgen is er weer een anti-Kremlinprotest* in Moskou, maar in het West-Siberische industriestadje Barnaoel zagen nu ook demonstranten van vijf centimeter groot aan de stoelpoten van het bewind van Vladimir Poetin. Daar werd onlangs de eerste ‘nanobijeenkomst’ gehouden, een protestactie van boze, vooral jonge Russen die zelf niet meer de straat opgaan, maar legopoppetjes, playmobilfiguurtjes en speelgoed uit verrassingseieren laten opdraven.

Op een sneeuwhoop demonstreerde op 14 januari een peloton plastic betogers een dag lang voor „eerlijke verkiezingen en een legitieme regering”, zegt Andrej Teslenko (30), een van de bedenkers van het speelgoedprotest. De minibetogers deden niet onder voor ‘echte’ demonstranten. Ze waren uitgerust met megafoons en spandoeken – gemaakt van tandenstokers en printpapier – met daarop leuzen als ‘Ik eis schone verkiezingen’ en ‘Een dief behoort in de cel te zitten, niet in het Kremlin’.

De echte politie reageerde niet anders dan bij een gebruikelijk protest, vertelt Teslenko via de sociale netwerksite Vkontakte.com (het Russische Facebook). In plaats van dat ze de poppetjes gewoon bij elkaar veegden, noteerden ijverige agenten de leuzen van de minidemonstranten en namen ze hun signalement op, smaalden de lokale kranten. Dat alles gebeurde onder het oog van giechelende voorbijgangers.

„Opposanten gebruiken steeds nieuwe technieken om actie te voeren”, verzuchtte politiecommandant Andrej Moelintsov in de lokale pers. „Maar naar onze mening is dit nog steeds een ongeoorloofde publieke samenscholing.” Daarom zou de openbaar aanklager demonstraties als deze moeten verbieden, zei hij.

Teslenko zegt dat zijn groep de hulp van speelgoeddemonstranten heeft ingeroepen, omdat gewone protestacties keer op keer werden verboden. Net als in de rest van Rusland groeit in Barnaoel de onvrede over de politieke en economische stagnatie, zeker na de frauduleuze parlementsverkiezingen van 4 december. Maar door de repressie, die in provinciesteden vaak nog groter is dan in Moskou en Sint-Petersburg, is creatief demonstreren de enige uitweg. „Het lijkt wel alsof speelgoed in Rusland meer rechten heeft dan gewone mensen”, zegt Teslenko.

De ludieke betogers van Barnaoel staan hierin niet alleen. In Moskou had je mei vorig jaar het Blauwe Emmer-protest, waarbij mensen blauwe emmers op hun auto’s plaatsten en op hun hoofd droegen uit protest tegen Russische hoogwaardigheidsbekleders die met blauwe zwaailichten op hun Mercedessen de wegen gebruikten als persoonlijk racecircuit. In Sint-Petersburg baarde het rebelse kunstenaarscollectief Vojna (oorlog) een maand later opzien met een op een ophaalbrug geschilderde penis van 65 meter die, eenmaal in opgerichte toestand, de agenten in het tegenoverliggende lokale hoofdkwartier van de geheime dienst (de FSB) aanschouwde.

Het creatieve protest is zo oud als Rusland zelf. Ook onder Gorbatsjov en Jeltsin werden het Kremlin en andere overheidsinstellingen op allerlei manieren voor gek gezet. En ook daarvoor was het niet anders. Denk aan Kornej Tsjoekovskij, een van Ruslands bekendste kinderboekenschrijvers die in 1923 De Kakkerlak schreef. Iedereen wist dat met die kakkerlak Stalin werd bedoeld. De laatste tijd zijn er volgens deskundigen wel steeds vaker zulke acties. Internet speelt daarbij een rol. Organisatoren van ludieke acties kunnen gemakkelijk met elkaar communiceren en ideeën van elkaar opdoen.

„Het helpt natuurlijk als de autoriteiten op zo’n belachelijk serieuze wijze reageren op een onserieus protest”, zegt de Nederlandse cultuurhistorica Ellen Rutten, verbonden aan de Universiteit van Bergen in Noorwegen. Ze is gespecialiseerd in het sociale mediagebruik in landen van de voormalige Sovjet-Unie. „Dat zorgt er alleen maar voor dat zulke acties meer aandacht krijgen.”

De ‘nanomeetings’ zijn in heel Rusland een hit geworden. In Irkoetsk, Omsk en Apatiti, bij Moermansk, zijn ook speelgoedprotesten georganiseerd. Terwijl Teslenkos groep maar klein is. Aan de actie deden een stuk of twintig mensen mee. Het gaat de activisten van Barnaoel niet om het ontketenen van een revolutie. Het systeem mag blijven, alleen het gezicht moet weg, blijkt uit de woorden van Teslenko. Het belangrijkste doel zijn nieuwe verkiezingen. „De autoriteiten moeten naar ons luisteren”, zegt hij. Natuurlijk, hij hoopt ook dat „we het burgerlijke bewustzijn in de mensen kunnen wakker schudden”. Maar op „veel maatschappelijke en politieke resonantie” rekent hij niet. „De actie is vooral als grap bedoeld.”

Juist dat, zegt Ruslandkenner Rutten, is de fundamentele zwakte van de ludieke protesten. „Het ludieke karakter zit effectief politiek protest in de weg”, zegt zij. Misschien komt dat doordat de meeste Russen niet te porren zijn voor meer dan een politieke grap. Maar voor een protestbeweging die serieus genomen wil worden, vormt het een risico.

    • Chris Hensen