Voorbeeldkoning der Belgen

Leopold I van België, generaal op zijn 12de en later een vermaard diplomaat, werd steun en toeverlaat van de Britse vorstin Victoria. Zij schreven elkaar 8.999 pagina’s.

Leopold I (1790-1865), de eerste koning der Belgen Schilderij door Franz Winterhalter

Gita Deneckere: Leopold I. De eerste koning van Europa. De Bezige Bij, 736 blz. €39,95

Hij ontsnapte ternauwernood aan een roemloze episode, Leopold I, koning der Belgen. In het slotspel van de Tiendaagse Veldtocht in augustus 1831 hadden de Nederlanders Leuven bijna omsingeld, compleet met Leopold en zijn gevolg. De onkundige opperbevelhebber, Oranjekroonprins Willem talmde toen de tang moest worden dichtgeknepen en de Belgische vorst wist alsnog te ontkomen.

Leopold I een geluksvogel? Je zou het bijna denken. Leopold Joris Christiaan, prins van Saksen-Coburg-Saalfeld (1790-1865) werd al als vijfjarige door tsarina Catharina de Grote benoemd tot kolonel in haar Keizerlijk Regiment, op zijn twaalfde was hij generaal. Toen zijn hertogdom in 1806 door Napoleon bezet werd, vertrok hij naar Parijs, waar de Franse keizer hem vroeg zijn adjudant te worden. Leopold bedankte voor de eer.

Hij was een vooraanstaand diplomaat in zijn dagen, nam als zodanig deel aan het Weense Congres, ervaringsdeskundige Hortense de Beauharnais zei nog nooit zo’n mooie man te hebben ontmoet, hij trouwde (1816) met de Engelse kroonprinses Charlotte. Door het huwelijk van zijn zuster mocht hij zich oom noemen van Koningin Victoria, de Griekse troon werd hem aangeboden in 1830, hij bedankte.

Leopold sprak vloeiend Duits, Engels, Frans en een mondje Russisch en hij had goede relaties met de bankiersfamilie Rothschild. Wie had als vorst betere kaarten? In 1830 werd hij voor het Belgisch koningschap uitgenodigd. Een piepjong land, internationaal als natie erkend, al zouden de Nederlanders het pas in 1839 definitief loslaten.

Had Leopold I geen grootsere natie kunnen krijgen, hij was immers beoogd prins-gemaal van Engeland? Tot zijn verdriet was echter het zoontje dat hij in 1817 met kroonprinses Charlotte had gekregen gestorven, en met hem de moeder. Leopold is er nooit overheen gekomen – zijn laatste woorden bestonden uit haar naam. Wellicht dacht hij met België een rustige troon te hebben gevonden, waar hij zijn rouw de rest van zijn bestaan uit kon vieren, al waren er andere vrouwen en sloot hij in 1832 een verstandshuwelijk met Louise van Orléans, dochter van de Franse koning Louis Philippe.

Buffer

Maar we moeten niet te min over het België van die dagen denken. Het was een sleutelstuk in de internationale politiek na Napoleon. Frankrijk als grootmacht – na de kleine keizer nie wieder. De zuidelijke Nederlanden waren na Waterloo bij Nederland gevoegd, om met het daardoor ontstane machtsblok Frankrijk in te tomen. Toen dat blok vanwege verregaande Oranje-onbekwaamheid uiteenviel, bleef België als buffer over. Geen militaire macht, maar in de figuur van Leopold had men een internationaal vermaard diplomaat aan het roer, met warme Engelse banden en een Franse echtgenote. Een essentiële positie.

Leopold correspondeerde met zijn nicht Victoria, de koningin die Engeland bestuurde van 1837 tot 1901. En hoe! Op basis van de brieven aan zijn beminde nicht – opgeteld 8.999 pagina’s handschrift – schreef Gita Deneckere de biografie Leopold I. De eerste koning van Europa. Een onthullend boek. Leopold blijkt aan onnoemelijk veel touwtjes te hebben getrokken, zijn biografe had hem rustig ‘opperkoning’ kunnen noemen.

Hij zou het ook zelf meteen hebben bevestigd: Leopold was een bijzonder ijdel man. Hij moet die eigenschap toch doorgaans in toom hebben kunnen houden, anders was hij nooit zo’n briljant netwerker geworden. Het zwaard was niets voor hem, hij werkte met het woord. Naast de briefwisseling met Victoria voerde hij omstandige correspondentie. Deneckere: ‘Een reis langs alle Europese hoofdsteden tot in Moskou en Constantinopel zou nog niet volstaan om al zijn brieven thuis te brengen.’ Tal van geheime en gevoelige kwesties werden in zijn brieven openhartig behandeld. Voor lekken hoefde Leopold niet te vrezen, hij maakte gebruik van de privé-koeriers van de Rothschilds die tussen de Europese financiële centra heen en weer reisden.

Gita Deneckere schreef haar biografie op basis van die correspondentie. Het is een lijvig boek geworden, dat de lezer overal overtuigt van de juistheid van die aanpak en in geen enkele alinea verveelt. Zo kan men de rol van Leopold als ‘queenmaker van Victoria’ op de voet volgen. De krap dertig jaar oudere oom is van enorme betekenis geweest voor de jonge vorstin, die al op haar achttiende de troon besteeg van het machtige Engeland. Hij stond haar bij met ‘de zorg en affectie van een echte vader,’ zoals hij zelf schreef.

IJdelheid

Victoria van haar kant tekende eens een brief aan hem met your devoted Daughter. Mooie woorden voor de ijdele Leopold. Hij spoort Victoria niettemin aan tot dagelijks zelfonderzoek voor ze naar bed gaat, mensen op hoge posities moeten waken voor zelfzucht en ijdelheid. ‘Echte nederigheid is immers een christelijke deugd.’ Daarnaast moet ze eens ophouden met zo copieus en snel te eten, ze moet veel in de tuin wandelen. Leopold achtte het zijn taak haar te onderwijzen hoe ze zich als koningin moest gedragen, en Victoria was een voorbeeldig leerling. Dankbaar ook. ‘Ze stroomde bijna over van lof,’ schrijft Gita Deneckere. ‘Leopold was zo slim, zo mild, en zo voorzichtig. Hij alleen kon haar goede raad geven over alles. Zijn conversatie was zo verlicht, zo helder.’

Leopold was uiteraard een ‘zetkoning’, van buiten op de Belgische geplant. Maar toen in 1848 overal elders in Europa de revolutie de kop op stak waren in België ‘peuple et roi bien unis’. België was een rots van rust in de 1848-branding. Vive le Roi! Zo werd hij niet slechts voorbeeldkoning voor Victoria, ook de Russische tsaar had enorme waardering voor de Belgische grondwet, regering en koning.

De vorst vereenzaamde, in zijn zware laatste jaren. Hij werd daarbij overvallen door plasstotteren en bloed in zijn urine. Er werd een blaastumor geconstateerd, rectumfuncties haperden, spasmodie, koortsaanvallen, het hart ging achteruit. Zestien ingrepen hielpen niet. Maar wat een vorstencarrière om op terug te kijken: Leopold en ‘zijn’ België als steunpilaar van de Europese orde.

Gita Deneckere intussen verdient grootse lof. Haar meeslepend geschilderde beeld van de glorietijd van het Europese koningschap en dat van Leopold I der Belgen in het bijzonder, zorgvuldig opgebouwd uit een oceaan aan brieven, is ook zelf een monument.