Notaris laat zich foppen bij ‘klaargestoomde’ demente

Sinds enige tijd is er het ‘Stappenplan’ voor notarissen bij vermoedens van dementie.

Maar dat vindt Philip Kooke onvoldoende. Want hoe herkent hij façadegedrag?

Sinds een paar dagen kunnen notarissen de hulp van een arts inroepen als zij twijfelen aan de wilsbekwaamheid van een cliënt. Dit zou een doorbraak moeten zijn. Misbruik van de kwetsbare dementerenden is immers vanwege de vergrijzing een toenemend probleem. Alle goedbedoelde verklaringen ten spijt, werd het ‘grote’ nieuws vrijwel doodgezwegen. Dat is niet zo vreemd. De regeling kent nog steeds geen wettelijke basis.

In 2004 trouwde mijn vader, in het geheim, met zijn verzorgster. Hij was toen al bijna twee jaar gediagnosticeerd als alzheimerpatiënt. Mijn vader leed aan angststoornissen, verdwaalde dagelijks en was incontinent. Een half jaar voor dit huwelijk kon hij de neuroloog niet antwoorden op de vraag hoeveel kinderen hij had. Mijn vader, die zijn familiebedrijf juist had verkocht, had binnen enkele maanden zijn hele sociale omgeving afgestoten ten faveure van zijn verzorgster. De huwelijksakte met een uitzonderlijke rechtsongelijkheid – als hij overlijdt, gaat alles naar haar, als zij overlijdt erft hij niets – moest ongebruikelijk snel passeren.

De notaris in deze kwestie is volgens het tuchtrecht, ook in hoger beroep, veroordeeld voor zijn nalatige rol. Maar de enorme gevolgen zijn daarmee niet hersteld.

Ten tijde van dit geheime huwelijk gold er voor notarissen een voorlopig ‘stappenplan’, een leidraad waarmee notarissen aan de slag konden als ze twijfelden aan de wilsbekwaamheid van een cliënt. ‘Navragen medici’ was een van de adviezen in dat stuk (hetgeen de notaris van mijn vader nadrukkelijk weigerde).

Mede naar aanleiding van de casus van mijn vader kwam er in 2006 een definitief ‘Stappenplan’, waaraan woorden als Alzheimer werden toegevoegd. Maar ook dit is niet meer dan een vrijblijvend richtsnoer.

Nu is er dan een overeenkomst tussen de Vereniging van Estate Planners in het Notariaat (EPN), een club van notarissen in het familierecht, en de artsenclub VIA (Vereniging van Indicerende en Adviserende Artsen). Omdat artsen zich doorgaans niet in conflicten willen mengen, of omdat ze hun beroepsgeheim zeer strikt interpreteren, kunnen betrokkenen van dementerenden nauwelijks aan een betrouwbaar medisch oordeel komen. De VIA stelt nu artsen beschikbaar die dat wel willen doen.

Het is een stapje in de goede richting, beslist. Alles helpt. Maar ik weet zeker dat al die mensen die mij hun verhaal hebben gestuurd van het misbruik van hun demente naaste, niet applaudisseren. Nog steeds is het mogelijk dat een uurtje moe zijn op notariskantoor, niet zo alert, niet zo bekend met dementie (in het gunstigste geval), of te gretig een deal willen sluiten (in een ongunstig geval) het begin kan zijn van emotionele en financiële schade die generaties decennialang kan bezig houden.

De misstand dat een notaris zelf moet bepalen of iemand wel of niet wilsbekwaam is, waarmee hij zich in de praktijk moet opstellen als een medisch specialist, wordt intact gelaten. Als een (vaak bemiddelde) patiënt door een begunstigde wordt ‘getraind en klaargestoomd’ voor een gesprek met een notaris, vergt het vele intensieve gesprekken over langere perioden om door dit zogenaamde façadegedrag heen te kunnen prikken.

Sinds het verhaal van mijn vader openbaar is, hoor ik jonge notarissen zeggen dat mijn vader geen goede representant van het notariaat heeft getroffen. En dat jonge notarissen veel minder eigengereid met deze materie omgaan. En dat het stappenplan een mooi instrument is.

Dat geloof ik graag. Maar het is nog onvoldoende. Als geriaters, psychologen, psychiaters en neurologen maanden van onderzoek nodig hebben om conclusies te trekken, dan is het een misstand te denken dat zelfs de meest integere notaris dit in één of twee dagdelen kan. In zo’n korte tijdspanne herkent niemand of er sprake is van een façade of van manipulatieve druk.

Ex-staatssecretaris Ross-Van Dorp van VWS antwoordde ruim vijf jaar geleden al op Kamervragen: „Dementie, angststoornissen en depressie zijn ziekten die zelfs door medische professionals niet eenvoudig te herkennen zijn. Het is daarom niet te verwachten dat een notaris dat wel kan.”

Als dit het uitgangspunt van alle notarissen zou zijn, hoeven nieuwe casussen-Kooke niet meer voor te komen.

Philip Kooke is journalist en schrijver van het boek Ik laat je nooit in de steek