Mrs. Nickleby, hysterisch & bazig

Ze wordt wel het stompzinnigste personage uit het gehele oeuvre van Charles Dickens genoemd: Mrs. Nickleby, de moeder van Nicholas in de naar hem vernoemde roman. Het was Dickens' derde roman, aanvankelijk als feuilleton gepubliceerd, net als voorganger Oliver Twist. En hoewel ook dit boek weer geschreven was uit bekommernis met de verliezers in de Britse geïndustrialiseerde maatschappij, is Nicholas Nickleby wat lichter van toon.

Het verhaal is tragisch genoeg: na de dood van zijn vader komt de verantwoordelijkheid van het gezin op de schouders van de jonge Nicholas terecht. Vader blijkt het familiefortuin vergokt te hebben, en dat is nog maar het begin van alle ellende: armoe, misbruik, misdaad: een sociaal-realistische klassieker dus.

Maar er kan ook gelachen worden, en dat is voor een groot deel te danken aan Mrs. Nickleby. Het verhaal gaat dat Dickens deze vrouw op zijn eigen moeder baseerde, en dat riekt dan naar een wraakoefening. Frans Coenen, de Nederlandse naturalistische schrijver, karakteriseert haar als volgt, een ‘mal wijf, babbelachtig, snoeplustig, vol apenliefde voor haar kinderen en felle verachting voor den Man, dien zij in hun conversatie toch nooit met rust kunnen laten...’

In deze week verschenen verzamelbundel Dickens in de lage landen vertelt Jan Lokin over de aantekening die Godfried Bomans in zijn exemplaar van Coenens boek schreef: ‘Wat geeft Coenen het recht zoo over Dickens’ moeder te spreken.’

Maar als ik deze agenda even negeer, evenals Dickens’ ongetwijfeld rijkelijk aanwezige seksisme, dan zijn het juist de dommigheden, de ijdelheid en de naïviteit die van Nicholas Nickelby zo’n levendig geheel maken: ‘Val je oom niet lastig met moeilijke vragen terwijl hij alleen maar het beste met je voorheeft’ – met die woorden levert ze haar dochter in feite uit aan de gretige Oom Ralph. Een aangenaam mens is ze niet, maar ze heeft het niet door. Haar egoïsme is in feite de oorzaak van de financiële ondergang van haar man – maar ook dat heeft ze niet door.

Het maakt van Mrs. Nickleby een kruising tussen de hysterische Manuel en de bazige Sybil uit de tv-serie Fawlty Towers – met een vleugje van de babbelzieke joodse moeders in de films van Woody Allen plus het verwoestende effect van de domme gans.

Dickens in de lage landen. Hoe Hij Wordt Gelezen En Geprezen The Dickens Fellowship Haarlem Branch, 272 blz., € 19,95 verschijnt 7 februari

    • Toef Jaeger