Dickens is niet dood !

Eugène Dabekaussen en Tilly Maters vormen al meer dan 35 jaar een succesvol vertalerskoppel. Wat hen bindt is hun grote liefde voor Dickens. Nadat in 1997 hun vertaling van Mark Twains Huckleberry Finn een succes bleek, mochten ze van uitgeverij Veen een boek naar keuze vertalen. Het werd Grote verwachtingen van Dickens, dat in 2010 werd opgenomen in de prestigieuze Perpetuareeks met ‘de beste honderd boeken van de wereld’.

Daarna vertaalden ze, tussen veel andere werk door, Oliver Twist en Hard Times. „Dickens vertalen was altijd onze grote droom”, zegt Dabekaussen. „We waren al twintig, dertig jaar met hem aan het leuren, maar geen uitgeverij die het aandurfde, omdat Dickens als oubollig te boek stond.”

De twee vertalers, allebei 61, kennen elkaar vanaf begin jaren zeventig, toen Dabekaussen kunstgeschiedenis en Maters filosofie studeerde. Van lijstjes met beste boeken, sterkste zinnen of belangrijkste schrijvers houden ze niet, maar dat Dickens tot de allergrootsten behoort, daarover bestaat geen twijfel.

Tilly Maters vindt David Copperfield Dickens’ beste roman, haar collega zoekt het na enige aarzeling in latere werken zoals Grote verwachtingen. Ze blijven Dickens herlezen en ontdekken steeds iets nieuws. Dabekaussen: „Maar ook door overbekende scènes ben ik steeds weer tot tranen geroerd. Dan is het dus goede literatuur.”

Het allermoeilijkste is het vertalen van de typisch Dickensiaanse humor, ironie en gelaagdheid. Die zitten, net als bij Jane Austen bijvoorbeeld, in de stijl. De reden waarom voorgaande oude Dickens-vertalingen in hun ogen hervertaling verdienen, is dat de ijzeren consequentie waarmee Dickens zijn humor hanteert vaak niet is opgemerkt. Ieder personage van Dickens krijgt een hele vracht attributen mee waarnaar hij steeds blijft verwijzen, met alle komische effecten van dien.

C.J. Kelks vertaling van Oliver Twist vinden ze nog goed leesbaar. Maar ook Kelk heeft veel gemist en ‘betekenisfouten’ gemaakt. Zelf begaan ze trouwens ook wel eens een blunder. Maters: „In Hard Times laat Dickens iemands woorden als een rocket uit zijn mond komen. Wij hebben in eerste instantie gewoon ‘raket’ laten staan, terwijl dat woord hier in 1854 natuurlijk nog helemaal niet bestond. Rocket betekent vuurpijl, en zo staat het gelukkig ook in de herdruk van Zware tijden, die binnenkort uitkomt.”

Portie

Dickens vertalen is hard werken en ze zijn blij dat ze het samen doen. Na een grondige analyse van de brontekst verdelen ze een boek in porties die ze per dag kunnen vertalen. Zo’n dagportie Dickens beslaat meestal vier à vijf bladzijden, maar dan is er alleen nog maar een ruwe versie. Uitgevers denken dat ze samen sneller werken dan één vertaler. „Maar dat is niet altijd zo”, zegt Maters. „Bij Dickens bijvoorbeeld bespreken we elke zin tot in de kern.”

Ze hebben hun Dickensvertalingen voor een groot deel zelf gefinancierd met de opbrengsten van hun overige vertalingen. „We krijgen altijd een subsidie van het Letterenfonds, maar die is lang niet voldoende. Als wij niet allebei een partner hadden met een vast inkomen, hadden we Dickens nooit kunnen doen”, verzucht Dabekaussen

Gemene types

Een lievelingspersonage in de romans van Dickens hebben ze geen van beiden, maar hun voorkeur gaat uit naar gemene types, zoals Mrs. Sparsit in Grote verwachtingen. Dabekaussen denkt dat er in geen enkel boek van Dickens zo’n naar mens voorkomt. „Waar hij dat nou vandaan heeft, ik weet het niet, maar die vrouw moet het op alle punten ontgelden. Dat vinden wij wel fijn.”

Van het Dickens-jaar hebben ze geen grote verwachtingen. Het mooiste zou zijn als het dedain voor Dickens dat bij sommige mensen in Nederland heerst wordt weggenomen. Het oubollige imago dat hem aankleeft is volgens de vertalers misschien te wijten aan Godfried Bomans, die hun favoriete schrijver weliswaar onder de mensen bracht, maar daarbij misschien te veel nadruk legde op de lollige kant van de grote literator. Ze hebben het dan over de Christmas Carol-sfeer en de Deventer Dickens-dagen, die alleen betrekking hebben op één aspect van Dickens, terwijl een groot schrijver als hij volgens hen helemaal geen popularisering nodig heeft.

Wat ze nog dolgraag willen doen, is Dickens’ Bleak House vertalen, één van de beste romans uit de wereldgeschiedenis. Uitgevers durven het niet aan omdat het zo dik is. Maar het vertalersduo zit momenteel voor het eerst in zijn carrière zonder werk en zou zo kunnen beginnen.