Nobelprijswinnares van de literatuur overleden - ‘poëzie met kwinkslag’

De Poolse dichteres Wislawa Szymborska. Foto Reuters

Gisteravond overleed de Poolse dichteres Wislawa Szymborska (1923) in haar woonplaats Krakau, Polen, aan de gevolgen van longkanker. In 1996 kreeg ze de Nobelprijs voor de Literatuur. Lees hier wie ze was en waarom ze die prijs kreeg.

Nobelprijs: ‘Mozart van de poëzie’

Voordat ze de Nobelprijs kreeg was ze buiten Polen volledig onbekend. De prijs bracht haar de erkenning die ze verdiende, hoewel ze dat zelf niet zo zag. De jury noemde Szymborska de ‘Mozart van de poëzie’, een vrouw die de elegantie van taal vermengde met ‘de razernij van Beethoven’. Volgens de jury liet haar poëzie ‘met ironische precisie de historische en biologische context’ in ‘fragmenten van menselijk bestaan’ doorschijnen. Een jaar voor haar onderscheiding was ze voor het eerst te vinden op de speculatielijstjes voor de prijs, zij het dat sommige buitenlandse media toen nog dachten dat ze een man was.

De onderscheiding was voor Szymborska geen reden om vaker in de publiciteit te treden. Interviews geeft ze niet of nauwelijks, de schaarse foto’s die van haar beschikbaar zijn, stammen vrijwel allemaal uit de periode rondom de toekenning van de Nobelprijs.

Ook kreeg Szymborska de hoogste Poolse onderscheiding, de Orde van de Witte Adelaar, voor haar verdiensten voor de cultuur van Polen. Ze was een olijke verstokte rookster en overleed gisteravond aan de gevolgen van longkanker. Ze werd 88. De Poolse minister van Buitenlandse Zaken Radek Sikorski zei gisteravond op Twitter dat haar dood een “onherstelbaar verlies is voor de cultuur van Polen” is:

Twitter avatar sikorskiradek Radek Sikorski @tvn24: Wisława Szymborska nie żyje. Miała 89 lat.” Niepowetowana strata dla polskiej kultury. Cześć jej pamięci!

Szymborska: verwondering boven alles

In 2007 interviewde NRC-redacteur Margot Dijkgraaf de dichteres voor NRC Handelsblad. Ze omschrijft Szymborska als een schuw mens:

“Szymborska houdt niet van publieke optredens en de interviews die ze sinds haar Nobelprijs in 1996 gaf, zijn op de vingers van twee handen te tellen. (…) “Alle interviews die ik gegeven heb zijn mislukt”, vervolgt de ranke oude dame (84) vrolijk, “het gaat altijd over jezelf en over wat je doet. U weet, daar wil ik niet over praten.””

Dijkgraaf beschrijft haar poëzie als “toegankelijk, helder, speels, ironisch, ernstig en vaak met een kwinkslag”:

“We herkennen haar voorkeur voor alledaagse details en gebeurtenissen, vaak bezien vanuit een kosmisch perspectief, de vertellende, beschouwende toon, de wisseling tussen verschillende taalregisters en vooral de verwondering.”

Volgens Dijkgraaf spreekt haar poëzie veel mensen aan:

“Ze schuwt grote woorden, spreekt niet over abstracte vergezichten. Alles is zoals het is. Niets is gewoon, ook het gewone niet. Ze verkondigt geen theorieën, stond niet aan de wieg van nieuwe stromingen in de poëzie, doet niet mee aan discussies over moderne Poolse poëzie. Ze stelt open, schijnbaar naïeve vragen, die voor haar de enige echte vragen zijn.”

In het interview zei Szymborska dat die verwondering het belangrijkste element is van haar poëzie:

“De verbazing, de verwondering mag je niet verliezen. Bij alle desillusie moeten die overeind blijven. De verwondering is de belangrijkste missie van de dichter. Ik ben nu ook bezig met een gedicht over verbazing, het is het hoofdthema van de poëzie. Natuurlijk zijn er ook nog andere. Welke dat zijn? Het zoeken naar innerlijke waarheid. Ook al weet je nooit precies wat dat is. Wat ook in je gedichten tot uitdrukking moet komen, zijn de gevoelens die je hebt voor anderen.”

‘De twee apen van Bruegel’ - Wislawa Szymborska

‘De twee apen van Bruegel’

Zo ziet mijn grote eindexamendroom eruit:
twee apen zitten aan de ketting voor het raam,
buiten waait de hemel voorbij
en baadt de zee.

Ik leg examen af in de geschiedenis van de mensen.
Ik stotter en modder.

De ene aap, die me aanstaart, luistert ironisch,
de andere doet alsof hij dut –
maar wanneer op een vraag een stilte volgt,
zegt hij me voor
met een zacht gerammel van zijn ketting.

(Vertaling: Gerard Rasch)

Luister hier naar een voordracht van ‘Negatyw’ door Szymborska zelf:

HollandDoc documentaire over Szymborska

Bekijk hier de de documentaire van HollandDoc uit 2011 over de dichteres:

Szymborska was lange tijd poëzieredacteur bij toonaangevende weekbladen, begeleidde menige debutant en schreef meer dan 40 jaar feuilletons over boeken, onder de titel Onverplichte literatuur. Het waren geen recensies, meer uitgangspunten voor beschouwingen over de meest uiteenlopende zaken. Hoewel ze al jaren een van de populairste dichters van Polen was, was haar werk in 1996 slechts in vijf talen vertaald. Een van die talen was het Nederlands: in 1983 publiceerde uitgeverij De Lantaarn een bloemlezing met werk van Szymborska, vertaald door Pim van Sambeek. De oplage was 190 exemplaren. Het boekje werd in 1996 nog tweemaal herdrukt. Uitgeverij Meulenhoff kwam in 1997 met een royale bloemlezing uit Szymborska’s werk, Uitzicht met zandkorrel, die prompt een bestseller werd. In iets meer dan een jaar verschenen tien drukken. In de volgende jaren verschenen nog een bundel columns (Onverplichte lectuur), de bundel Het moment (2003) en de Verzamelde gedichten (1999). Dubbele punt is de vertaling van de bundel Dwukropek, die in 2005 in Polen verscheen.