Mondriaan de twijfelaar

Een persoonlijk archief van Piet Mondriaan is via Amerika in Nederlands bezit gekomen. De foto’s, brieven en andere documenten tonen een onbekende kant van Mondriaan, die erg gesloten was over zijn privéleven. „Het occultisme en de mystiek zult gij gewis bestuderen”.

Atelierfoto van Mondriaan, Nederland, 1906 Foto’s RKD.

Voordat Piet Mondriaan eind 1911 naar Parijs vertrok, liet hij zijn horoscoop trekken. Mondriaan (1872-1944), die wereldberoemd zou worden met abstracte schilderijen als Victory Boogie Woogie, wilde zeker weten of zijn vertrek uit Nederland een goede beslissing was. ‘Karakter is lot’, staat op het omslag van de horoscoop, die tientallen dichtbedrukte velletjes beslaat. Concreet antwoord op zijn vraag kreeg hij niet, wel zinnen als: „Het occultisme en de mystiek zult gij gewis op eenige tijdstip van uw leven bestuderen.” Hier en daar heeft Mondriaan zelf wat woorden doorgehaald of juist aangevuld. Twee versies van de horoscoop ontving de kunstenaar: een uitgebreide en een verkorte om dagelijks op zak te hebben.

Beide horoscopen zitten in het archief dat het Rijksbureau voor Kunsthistorische Documentatie (RKD) in Den Haag verwierf. Het RKD, dat de grootste verzameling kunsthistorisch beeldmateriaal ter wereld heeft, bezat al meerdere archieven met materiaal over Mondriaan. Dit archief had Mondriaans vriend Harry Holtzman, een Amerikaanse kunstenaar, van hem geërfd. Bijzonder is dat deze spullen van de schilder zelf waren: hierin zit wat Mondriaan waardevol genoeg vond om mee te nemen naar Parijs, naar Londen en uiteindelijk naar New York.

Portretjes van zijn ouders, bijvoorbeeld. Zijn losbladige adresboek, met adressen van kunstenaars als Alexander Calder en Marcel Duchamp en van de directeur van het Museum of Modern Art in New York. En een boekje met vegetarische recepten, met aanwijzingen over vitamines. Het boekje is handgeschreven door kunstenaar Jean Hélion, „pour mon cher ami Mondrian”.

Het archief bevat ook Mondriaans persoonlijke stukken die na zijn overlijden in zijn atelier lagen, zoals het manuscript The Necessity of a New teaching in Art, Architecture and Industry.

Het belang van dit archief, het laatste omvangrijke Mondriaan-archief dat nog in particulier bezit was, kan moeilijk worden overschat, zegt Anita Hopmans, hoofdconservator moderne en hedendaagse kunst bij het RKD. „Het bevat belangrijke informatie over de kunstenaar die zo weinig mededeelzaam was over zijn privéleven. Het vertelt hoe hij leefde, welk belang hij hechtte aan een vooruitstrevende omgeving en hoe hij twijfelde of hij wel naar New York moest gaan. Het maakt hem menselijker.” De horoscoop, zegt Hopmans, laat zien dat Mondriaan geloofde in de natuurlijke loop van het leven; het receptenboekje duidt er op dat hij erg met eten bezig was, omdat hij last had van zijn gezondheid en „een uitgebalanceerde leefwijze paste bij zijn geloof in een nieuwe samenleving”.

Hopmans stuitte op het archief toen ze een paar jaar geleden voor onderzoek in New York was. Het was in bezit van Rhonda Roland Shearer, die het in 2004 had gekocht van de erven van Harry Holtzman. Shearer bewaarde het archief in provisorische mapjes in haar woning, waar het op aanvraag geraadpleegd kon worden. Omdat Hopmans vond dat het archief voor een groter publiek toegankelijk moest worden, en ze ook wel twijfelde of het de huiskamerachtige omgeving zou overleven, vroeg ze toestemming het archief in Nederland te digitaliseren. En na een lekkage in haar huis wilde Shearer de documenten snel onderbrengen in een professioneel instituut, vertelt Hopmans.

In de brieven die Mondriaan tussen 1935 en 1944 aan Holtzman schreef, aarzelt hij of hij wel naar New York zou komen. Vóór vertrek pleitten het opkomend nationaal-socialisme en de oorlog die in 1940 uitbrak. Tegen pleitte voor Mondriaan dat hij zijn werk en zijn kookspullen moest achterlaten. Hij aarzelde totdat bij hem in de straat een bom ontplofte, waardoor de ruiten van zijn huis barstten en hij de oversteek maar waagde.

Ook toen hij in New York was, bleef Mondriaan Holtzman schrijven. „In die latere brieven noteert hij de ideeën die leidden tot de laatste fase van zijn ontwikkeling als kunstenaar”, zegt Hopmans.

Bij de 49 foto’s in het archief zitten onbekende foto’s van Mondriaan. Op twee atelierfoto’s, uit 1906 en 1908, zit hij aan tafel te lezen. De kijker moest niet de indruk krijgen dat hij hier met een flierefluiter te doen had. De foto uit 1906 doet nog negentiende-eeuws aan. De schilder zit bij een potkacheltje en alleen de strakke lijst van een schilderij in de hoek laat zien dat er al iets veranderde. Op de foto die twee jaar later is genomen, zie je aan de muur een schets voor het schilderij De rode boom, die al neigt naar abstract werk. Uit de reeks bomen die hij tot 1912 zou schilderen, is goed te zien hoe Mondriaans stijl ontwikkelde van figuratief naar gestileerde streepjes. Op de atelierfoto die in 1929 werd gemaakt in Parijs, in zijn studio vol neoplastische schilderijen, staat Mondriaan naast zijn grammofoon. „De foto’s laten zien hoe belangrijk muziek voor hem was”, zegt Hopmans. Ook zijn er vijf pasfoto’s, waarvan Mondriaan er waarschijnlijk eentje gebruikte voor zijn reis naar de VS.

Het RKD zet zich sinds de jaren 60 in voor de verwerving van de overgebleven archieven en documentatie van Mondriaan. Het bezat al ruim de helft van de originele correspondentie van de schilder en verwierf collecties van de Mondriaan-onderzoekers Hans Jaffé, Herbert Henkels en Robert Welsh, en van de cineast Nico Crama. Het Haags Gemeentemuseum, dat zijn omvangrijke collectie werken van Mondriaan vooral dankt aan een legaat van verzamelaar Sal Slijper, bracht ook diens archief bij het RKD onder, met bijna tweehonderd brieven van Slijper en de kunstenaar.

Het Mondriaan-Holtzmanarchief is aangekocht met geld van het Mondriaan Fonds, het Prins Bernhard Cultuurfonds en het SNS Reaal Fonds. Het kostte, „veel geld, maar minder dan je zou moeten betalen voor brieven van Van Gogh”, zegt Wietse Coppes, assistent-conservator De Stijl-archieven en documentatie. Met het Holtzman-archief erbij onderzoekt het RKD of de brieven integraal zijn uit te geven.

    • Birgit Donker