Coalitie tegen de rest bij ‘ingelaste formatie’

De dreigende bezuinigingen brengen de coalitie- en gedoog partners dichter bij elkaar. Iedere partij moet ergens op inleveren en lijkt daartoe bereid, maar de vraag is of het genoeg zal zijn.

Het kabinet maakt zich op voor extra megabezuinigingen en, wie had dat gedacht, de spanningen in de coalitie nemen af.

Drie weken terug speelden bewindslieden nog met plannetjes om PVV-leider Wilders eerst aan extra kortingen op de zorg te binden voordat ze bereid waren andere bezuinigingen aan te snijden. Ze hadden geen zin de handen vuiler te maken en Wilders weer een ontspanningsroute te bieden.

Dat wantrouwen is weg. Volledig voorspelbaar zal Wilders nooit worden, maar in de coalitiepartijen bestaat voorlopig de overtuiging dat de PVV niet wil breken. Daar komt bij dat oppositiepartijen als PvdA en GroenLinks expliciet hebben laten weten (zonder hervormingen of verkiezingen) niet mee te werken aan extra bezuinigingen. Dat schept natuurlijk een band. Wij tegen de rest.

Gisteren kwam het Haagse gesprek over de bezuinigingen weer in beeld door een bericht in De Telegraaf. Daaruit bleek dat topambtenaren van Financiën potentiële bezuinigingen van tientallen miljarden hebben geïdentificeerd. Een uitwerking van 2009, toen zij dat op verzoek van Balkenende IV deden.

Het gaat om een ambtelijke exercitie, waarin elke denkbare bezuiniging – van de AOW tot de hypotheekrenteaftrek – aan de orde komt. Uit de mogelijkheden kan het kabinet putten nu er voor volgend jaar, bovenop de 18 miljard tot 2015, waarschijnlijk minstens 7 miljard euro extra moet worden bezuinigd. Dat leidt tot vergaande ingrepen, maar politieke keuzes worden officieel pas gemaakt als het Centraal Planbureau (CPB) rond 20 maart zijn doorrekeningen bekend maakt.

Het neemt niet weg dat er vooroverleg is tussen de fracties. Zo zijn er al afspraken over de onderhandelingsprocedure. Elke partij vaardigt straks een tweekoppige delegatie af: de VVD premier Mark Rutte en fractievoorzitter Stef Blok, het CDA vicepremier Maxime Verhagen en fractievoorzitter Sybrand van Haersma Buma, de PVV Wilders en een nog onbekende secondant. Het wordt een soort ingelaste kabinetsformatie, al willen coalitiepartijen nadrukkelijk dat het niet zo wordt genoemd. Alles wijst er op dat de wil om een compromis te sluiten groter is dan de verleiding te breken. Ook bij de PVV.

De gekozen procedure houdt in dat het ministerie van Financiën enigszins aan de zijlijn staat. Omdat zijn departement alle opties moet door rekenen zal minister De Jager zeker invloed houden, maar als de harde keuzes worden gemaakt zit hij niet aan tafel. En als vakminister lijkt hij er ook de man niet naar om het politieke leiderschap te ambiëren: als uiteindelijk het begrotingstekort in 2013 maar onder de 3 procent raakt, zoals de Europese Unie eist. Met minder kan De Jager niet tevreden zijn, want als geen ander eist hij van andere Europese landen dat zij niet marchanderen met de afgesproken regels.

Intussen houdt Verhagen in het CDA bij deze bezuinigingen nog alle touwtjes in handen, Strategisch Beraad of niet. Uiteraard zit straks ook Van Haersma Buma aan tafel, maar op strategisch én financieel-economisch terrein, beamen ze in het CDA, is Verhagen de fractievoorzitter met gemak de baas.

In het overleg tussen fracties is ook allang gebleken wat de contouren van een politiek akkoord straks worden: de PVV levert in op zorg, het CDA op ontwikkelingssamenwerking, de VVD en de PVV op wonen. De bange vraag die boven de coalitie hangt, is of in deze sectoren wel genoeg te halen is om op korte termijn aan de EU-normen te voldoen.

De souplesse van de coalitiepartners blijkt ook uit het feit dat staatssecretaris Ben Knapen (CDA, Buitenlandse Zaken) binnenskamers graag bereid is te onderkennen dat er bij ontwikkelingssamenwerking nog wel geld af kan. Soms laat hij volgens VVD’ers zelfs doorschemeren dat je een discussie kunt voeren of het hele idee van ontwikkelingswerk niet een relikwie uit de tijd van Jan Tinbergen is. Waarschuwingen uit de CDA-fractie – dat extra bezuinigingen op deze sector onaanvaardbaar zouden zijn – zijn de laatste weken ook niet meer vernomen. Maar met name onder de CDA-leden die de coalitie met VVD en PVV toch al niet zagen zitten, zal wederom snijden in ontwikkelingssamenwerking pijn doen.

CDA en VVD stellen met genoegen vast dat ze een steeds beter beeld van de interne verhoudingen in de PVV krijgen. Het is zeker niet alle dagen feest in die club, maar ook PVV’ers blijken opmerkelijk flexibel: ze zeggen openlijk dat ze het maandsalaris dat het Kamerlidmaatschap oplevert te aantrekkelijk vinden om nu al aan het eigen ontslag te werken.

Een onzekere factor is nog het CPB. Op een bijeenkomst met bewindslieden, midden vorige maand, waarschuwde directeur Coen Teulings wederom dat de coalitie de economie niet kapot moet bezuinigen en juist voor de langere termijn moet hervormen. In het kabinet vinden ze dat vanuit economisch én Europees perspectief onzinnige kritiek. Maar met zeer zware bezuinigingen in het vooruitzicht kan het argument mogelijk kracht winnen in de publieke opinie, vrezen ze in de coalitie.

    • Tom-Jan Meeus Enerik van der Walle