Burgers mogen niet demonstreren in Rusland, poppetjes wel

Waar demonstreren niet meer mag in Rusland, komen legopoppetjes de straat op om te protesteren tegen Poetin. Maar kan ludiek protest de bevolking echt mobiliseren?

Het anti-Poetinspeelgoedprotest in de West-Siberische stad Barnaoel op 14 januari. Op de spandoekjes staat onder meer: ‘Ik wil schone verkiezingen’ (middenboven), ‘President, verwar uw belangen niet met de belangen van het volk’ (rechtsonder), ‘Beertje naar het noorden’ (de pinguïn op de foto links; met beertje wordt Medvedev bedoeld), en ‘Bedankt voor de onderweishervorming’, met opzet verkeerd gespeld. (rechtsboven). Foto's Vkontakte/Ivan Kruptsjik en Sergej Tepljakov

In het West-Siberische industriestadje Barnaoel zagen tegenwoordig ook demonstranten van vijf centimeter groot aan de stoelpoten van het bewind van Vladimir Poetin. Daar werd recentelijk de eerste ‘nanobijeenkomst’ georganiseerd, een protestactie van boze, vooral jonge Russen die zelf niet de straat meer op gaan, maar legopoppetjes, playmobilfiguurtjes en speelgoed uit verrassingseieren laten opdraven.

Op een sneeuwhoop demonstreerde op 14 januari een peloton plastic betogers een dag lang voor „eerlijke verkiezingen en een legitieme regering”, zegt Andrej Teslenko (30), een van de bedenkers van het speelgoedprotest. De minibetogers deden niet onder voor ‘echte’ demonstranten. Ze waren uitgerust met megafoons en spandoeken – gemaakt van tandenstokers en printpapier – met daarop leuzen als ‘Ik eis schone verkiezingen’ en ‘Een dief behoort in de cel te zitten, niet in het Kremlin’.

Ook de politie reageerde niet anders dan bij een gebruikelijk protest, vertelt Teslenko via de sociale netwerksite Vkontakte.com (de Russische Facebook). In plaats van dat ze de poppetjes gewoon bij elkaar veegden, noteerden ijverige agenten de leuzen van de minidemonstranten en namen ze hun signalement op, smaalden de lokale kranten. Dat alles gebeurde onder het oog van giechelende voorbijgangers.

„Opposanten gebruiken steeds nieuwe technieken om actie te voeren”, verzuchtte politiecommandant Andrej Moelintsov in de lokale pers. „Maar naar onze mening is dit nog steeds een ongeoorloofde publieke samenscholing.” Daarom zou de openbaar aanklager demonstraties als deze moeten verbieden, zei hij.

Teslenko zegt dat zijn groep de hulp van speelgoeddemonstranten heeft ingeroepen omdat gewone protestacties keer op keer werden verboden. Net als in de rest van Rusland groeit in Barnaoel de onvrede over de politieke en economische stagnatie, zeker na de frauduleuze parlementsverkiezingen van 4 december. Maar door de repressie, die in provinciesteden vaak nog groter is dan in Moskou en Sint-Petersburg, is creatief demonstreren de enige uitweg.

„De pogingen van de autoriteiten om burgers de mond te snoeren zijn zo absurd geworden dat we vonden dat het hoog tijd werd deze absurditeit aan de kaak te stellen – op een absurde manier welteverstaan”, zegt Teslenko. „Het lijkt wel alsof speelgoed in Rusland meer rechten heeft dan gewone mensen.”

De ludieke betogers van Barnaoel staan hierin niet alleen. In Moskou had je mei vorig jaar het Blauwe Emmer-protest, waarbij mensen blauwe emmers op hun auto’s plaatsten en op hun hoofd droegen uit protest tegen Russische hoogwaardigheidsbekleders die met blauwe zwaailichten op hun Mercedessen de wegen gebruikten als persoonlijk racecircuit. In Sint-Petersburg baarde het rebelse kunstenaarscollectief Vojna (oorlog) een maand later opzien met een op een ophaalbrug geschilderde penis van 65 meter die, eenmaal in opgerichte toestand, de agenten in het tegenoverliggende lokale hoofdkwartier van de geheime dienst (de FSB) aanschouwde.

Het creatieve protest is zo oud als Rusland zelf. Ook onder Gorbatsjov en Jeltsin werden het Kremlin en andere overheidsinstellingen op allerlei manieren voor gek gezet. En ook daarvoor was het niet anders. Denk aan Kornej Tsjoekovskij, een van Ruslands bekendste kinderboekenschrijvers die in 1923 ‘De Kakkerlak’ schreef. Iedereen wist dat met die kakkerlak Stalin bedoeld werd. Maar de laatste tijd zijn er volgens deskundigen wel steeds vaker zulke acties. Internet speelt daarbij een rol. Organisatoren van ludieke acties kunnen gemakkelijk met elkaar communiceren en ideeën van elkaar opdoen.

„Het helpt natuurlijk als de autoriteiten op zo’n belachelijk serieuze wijze reageren op een onserieus protest”, zegt de Nederlandse cultuurhistorica Ellen Rutten, verbonden aan de Universiteit van Bergen in Noorwegen. Ze is gespecialiseerd in sociale mediagebruik in landen van de voormalige Sovjet-Unie. „Dat zorgt er alleen maar voor dat zulke acties meer aandacht krijgen.”

De ‘nanomeetings’ zijn ondertussen in heel Rusland een hit geworden. In Irkoetsk, Omsk en Apatiti, bij Moermansk, zijn ook speelgoedprotesten georganiseerd. De groep van Teslenko denkt alweer aan nieuwe acties. Zelf zegt hij geïnspireerd te zijn door gebeurtenissen elders. In Moskou liepen tijdens de eerste massabetoging tegen de verkiezingsfraude, op 24 december, twee mensen mee die verkleed waren als Legopoppetjes. Ze droegen een bord met de tekst: ‘Deze Doema is niet legotiem’. Vlak daarna verscheen een zeer professioneel filmpje op internet waarin met echte legopoppetjes het 24 december-protest werd nagespeeld, inclusief het afvoeren van betogers door de ordetroepen. Dat paste in een globale internettrend om met legopoppetjes speelfilms en videoclips na te spelen. Beide acties werden in internationale media nauwelijks opgemerkt, maar via het Russische internet werd het nieuws daarover razendsnel verspreid.

Teslenkos groep is overigens maar klein. Aan de actie deden een stuk of twintig mensen mee, wat hun succes des te opvallender maakt. Ze hebben op het oog weinig gemeen. Er zitten studenten bij, docenten, marketeers, IT-specialisten, politici, zegt Teslenko, „en een meisje van de basisschool”. Sommigen zijn socialist, anderen liberaal of monarchist. Het enige wat hen verenigt, is „afkeer van het bewind en de manier waarop met de gewone Rus wordt gesold, vooral bij de verkiezingen”.

Maar het gaat de activisten van Barnaoel niet om het ontketenen van een revolutie. Het systeem mag blijven, alleen het gezicht moet weg, blijkt uit de woorden van Teslenko. Het belangrijkste doel zijn nieuwe verkiezingen. „De autoriteiten moeten naar ons luisteren”, zegt hij. Natuurlijk, hij hoopt ook dat „we het burgerlijke bewustzijn in de mensen kunnen wakker schudden”. Maar op „veel maatschappelijke en politieke resonantie” rekent hij niet. „De actie is toch vooral als grap bedoeld.”

Juist dat, zegt Ruslandkenner Rutten, is de fundamentele zwakte van de ludieke protesten. „Het ludieke karakter zit effectief politiek protest in de weg”, zegt zij. Misschien komt dat doordat de meeste Russen niet te porren zijn voor meer dan een politieke grap. Maar voor een protestbeweging die serieus genomen wil worden, vormt het een risico.

Teslenko is niettemin optimistisch. „Stromend water sleurt uiteindelijk elke steen mee”, zegt hij.

    • Chris Hensen