Zoek de verschillen

Kunstenaar en activist Ai Weiwei maakt ook films. Een aantal daarvan is nu te zien in het Ai Weiwei Café in Rotterdam. Je hoeft ze niet uit te kijken.

Rush hour traffic makes its way through Beijing on December 16, 2011. China defended its decision to hike tariffs on some US car imports, and challenged the US to bring the case to the World Trade Organization if Washington begged to differ. AFP PHOTO / ED JONES AFP

Ze komen wel voor in films; scènes in een auto. In sommige films zitten er zelfs heel veel. Er is tenslotte een heel genre naar genoemd, de road movie. Maar een film die alleen uit shots door de voorruit bestaat en ook nog eens 10 uur duurt, die was er nog niet. Ai Weiwei maakte hem in 2004 over Chang’an Boulevard in Peking en hij is nu te zien op het Rotterdams Filmfestival. Ook de drie andere films van Ai gaan over wegen in Peking. In Beijing: The Second Ring toont een camera telkens een minuut het uitzicht vanaf een brug op de tweede ringweg rond de Chinese hoofdstad. Beijing: The Third Ring doet hetzelfde voor de derde ringweg. Omdat de ene weg iets meer bruggen telt dan de andere, duurt de ene film 66 minuten en de andere 110 minuten. Nog een verschil: de derde ring werd op zonnige, de tweede ring op bewolkte dagen opgenomen.

Kan het nog saaier?

Ja. In Beijing 2003 rijdt een auto met camera door alle straten van Peking. Omdat Peking een heel grote stad is, duurt die film ook heel lang: 150 uur. Het is met afstand de langste film ooit in Rotterdam vertoond. In die 150 uur worden 2.400 kilometer afgelegd. Dat is ongeveer van Rotterdam naar Moskou of Marrakech.

Gelukkig hoef je al die uren niet in zijn geheel achter elkaar te zien. Dat is de bedoeling niet. Deze films van Ai Weiwei worden vertoond in het Ai Weiwei Café op een hoek van het Schouwburgplein. Daar staan vier televisieschermen met banken eromheen. Je kunt op zo’n bank gaan zitten en naar de film kijken; je kunt ook de krant lezen, het festivalprogramma bestuderen of uit het raam kijken – dat is ongeveer even enerverend. Want Peking blijkt in deze films voor het grootste deel te bestaan uit lelijke flats en volle wegen. Je hebt mazzel als je net naar de film kijkt en er iets interessant in beeld komt, zoals het Plein van de Hemelse vrede, ook gelegen aan Chang’an boulevard. Maar vaker is aan niets te zien dat je in de Chinese hoofdstad bent of zelfs maar in China. Het maakt niet uit of het bewolkt of zonnig is, altijd overheerst het grauw.

Juist de lengte van de films pepert je dat in – langzaam verandert de hele wereld in een moderne buitenwijk. Nee, in China gaat het juist snel. Volgens programmeur Gertjan Zuilhof geven de films van Ai Weiwei nu al een verouderd beeld. Toen kon er nog gereden worden. Nu staat het verkeer bijna altijd vast.

Armen en verworpenen

Het was een idee van Ai Weiwei zelf om juist deze vier films in het café te vertonen, vertelt Zuilhof op een rode bank in het café. Hij is een van de samenstellers van het programma Hidden Histories, dat niet alleen werk toont van Ai Weiwei en niet alleen dit werk van Ai Weiwei. In de bioscoop worden nog vier films van Ai vertoond. Dat zijn geen conceptuele video’s, zoals de wegprojecten, maar ‘sociale documentaires’. Van acht andere Chinese regisseurs worden ook ‘sociale documentaires’ vertoond, die merendeels gaan over de armen en verworpenen van China, bijvoorbeeld over een man die ergens diep op het platteland voor zijn zieke vader zorgt of over een vrouw die al jaren onder een brug in Peking bivakkeert.

Ai Weiwei is als kunstenaar niet het bekendst om zijn films. Zijn beroemdste werk is Sunflower Seeds, de installatie van miljoenen met de hand beschilderde porseleinen zonnebloempitten die in 2010 en ’11 in de Tate Modern in Londen te zien was. Nog bekender dan als kunstenaar is Ai Weiwei als activist. Vooral op Twitter en op zijn blog laat hij zich kritisch uit over de Chinese autoriteiten. Ai werd in april 2011 op het vliegveld van Peking gearresteerd en twee maanden vastgehouden. Hij wordt onder meer beschuldigd van belastingontduiking, bigamie en het verspreiden van pornografie. De kunstenaar staat nu nog onder huisarrest.

In elkaar geslagen

Van sommige documentaires lijkt Ai eerder het onderwerp dan de maker. Bijvoorbeeld van So Sorry, een film die op het festival in première gaat. Deze film gaat over Ai’s onderzoek naar de aardbeving in Sichuan in 2009 waarbij veel kinderen omkwamen omdat hun scholen niet volgens de richtlijnen waren gebouwd. In Chengdu wordt Ai in elkaar geslagen door de politie. De kunstenaar reist vervolgens naar München, waar hij in het Haus der Kunst een tentoonstelling maakt over de aardbeving. De gevel van het museum hangt hij vol met negenduizend op de kleur na identieke rugzakjes, zo gerangschikt dat ze samen een aantal Chinese karakters vormen. De vertaling daarvan luidt: „Ze leefde zeven jaar gelukkig in deze wereld’, een uitspraak van een moeder die bij de aardbeving een dochter verloor.

In München onderging Ai Weiwei een spoedoperatie voor een hersenbloeding die vermoedelijk het gevolg was van de klappen van de politie.

Artistiek zijn de documentaires van Ai Weiwei misschien niet zo bijzonder dat ze vertoning op het Rotterdams Filmfestival rechtvaardigen. Het gaat hier om de inhoud. En ze tonen eens te meer waar het Ai Weiwei in al zijn werk omgaat: de verhouding tussen individu en massa. Het duizelingwekkendst liet de kunstenaar dat tot nu toe zien met de Sunflower Seeds, maar ook in andere werken krijgt dit thema steeds een verrassende uitwerking, zoals in de rugzakjes voor het Haus der Kunst en zelfs in de wegenweken die nu in het Ai Weiwei Café vertoond worden. Ze roepen een oude observatie van Karel van het Reve in herinnering uit Uren met Henk Broekhuis (1978).

Bijna iedereen gelooft dat massaproductie tot grauwe eenvormigheid leidt, schrijft Van het Reve. Een zeer verleidelijke stelling, maar volgens Van het Reve niet waar, want „van de honderd auto’s op het parkeerterrein naast de kerk zullen er misschien twee tot in detail hetzelfde zijn. Terwijl de honderd boerenkarren die daar honderd jaar geleden plachten te staan als het kermis in het dorp was op elkaar leken als het ene ei op het andere.” Om een massaproduct te vervangen door een identiek exemplaar is volgens Van het Reve zo makkelijk nog niet, omdat er steeds nieuwe modellen worden geproduceerd.

Soms lijkt het net of het juist dit onderwerp is dat Ai Weiwei telkens weer onderzoekt. Auto’s, rugzakken, zonnebloempitten, mensen hoe verschillen ze van elkaar, hoe kunnen ze van elkaar verschillen, hoe mogen ze van elkaar verschillen, hoe moeten ze van elkaar verschillen?

Het houdt gelukkig niet op. Na Rotterdam is er werk van Ai Weiwei te zien in Tilburg. Op zijn eerste solotentoonstelling in Nederland, vanaf begin maart bij De Pont in Tilburg, zal weer een werk staan dat dit thema uitwerkt. Stukken hout afkomstig van allerlei bomen die samen weer tot een boom gepuzzeld zijn.

Ai Weiwei Café, Karel Doormanstraat 278, Rotterdam. Documentaires nog te zien op 2, 3 en 4 febr. Inl. filmfestivalrotterdam.com

    • Bianca Stigter