Misantropen met een midlifecrisis

Succesvol filmmaker of sukkel van middelbare leeftijd? Alexander Payne, nu in de race voor een Oscar voor ‘The Descendants’, is het allebei.

Alexander Payne arrives at the 64th Annual Directors Guild of America Awards in Los Angeles on Saturday, Jan. 28, 2012. (AP Photo/Dan Steinberg) AP

Jack Nicholson die na zijn pensioen en de dood van zijn vrouw futloos in een camper door Amerika sukkelt in About Schmidt (2002). Veertiger Paul Giamatti die aan de vooravond van zijn laatste-kans-huwelijk met een vriend een lusteloze wijnreis door Californië maakt in Sideways (2002). En dan nu vijftiger George Clooney die in ongestreken hawaïhemden en frommelige chino-broeken ontdekt dat zijn vrouw hem heeft bedrogen in The Descendants. De mannen die regisseur Alexander Payne (1961) in zijn laatste drie films ten tonele voert krijgen het niet cadeau. Hun hele leven hebben ze een beetje met de handrem erop op de automatische piloot geleefd en nu is het tijd om de rekening op te maken.

Zijn het alter ego’s van de regisseur? Het is verleidelijk om te denken dat hij met die films, die ook wel eens een stiekeme trilogie over misantropen met een midlifecrisis wordt genoemd, zijn eigen angsten voor een onbeduidend bestaan probeert te bezweren. In een interview met het Engelse Time Out vertelde hij dat er wel een kern van waarheid in zit. Noch verzekeringsagent Schmidt, noch Miles uit Sideways, noch Clooney’s advocaat Matt King in The Descendants zijn mannen die hij wil zijn.

Integendeel. De als Alexander Constantine Papadopoulos in Omaha (eveneens de woonplaats van zijn personage Warren Schmidt) geboren Payne is een gedreven filmmaker die met zijn films veel succes heeft. The Descendants is genomineerd voor vijf Oscars. Tegelijkertijd verbaast het hem ook dat zijn films bij zoveel mensen een gevoelige snaar raken.

Zijn grote doorbraak kwam met zijn tweede film Election in 1999. De film draait om de verkiezingen voor de leerlingenraad op een Amerikaanse highschool in Omaha, waarbij de populaire geschiedenisleraar Jim McAllister de kandidatuur van een van zijn leerlingen probeert tegen te houden. De film deed niet veel bij het publiek, maar werd door de kritiek herkend als een briljante satire op zowel de Amerikaanse politiek als de competitieve en manipulatieve sfeer op veel Amerikaanse scholen.

Eigenlijk zou je de door Matthew Broderick gespeelde leraar, die zijn eigen frustraties in het leven probeert de compenseren met zijn gedrag op school, ook moeten plaatsen in het rijtje Schmidt, Miles en King. In een interview met deze krant ter gelegenheid van de release van Sideways noemde Payne zijn personages ‘mannen in een overgangsfase’ en dat verraadt meteen zijn ware interesse. Het zijn karakterstudies.

Niets is voor een filmmaker die graag met acteurs werkt prettiger dan een hoofdpersoon die je als een kanonskogel kunt afschieten in het ongewisse. Payne (en zijn vaste scenarioschrijver Jim Taylor) houden ervan om hun personages vanuit stilstand in beweging te brengen. Schmidt die uit zijn afgepaste en rond de klok georganiseerde leventje als verzekeringsagent met een camper op reis wordt gestuurd. Miles die uit zijn comfortzone wordt gesleurd tijdens die wijnreis. En Matt King die weliswaar niet van zijn Hawaïaanse eiland af hoeft, maar toch als een balletje in een flipperkast aan het rollen wordt gebracht doordat zijn vrouw in coma raakt en hij er opeens alleen voor staat.

Dat is een andere karakteristiek van Payne’s mannen. Er zijn misschien wel overleden, aanstaande of ontrouwe echtgenotes in de buurt, maar in het verhaal dat hij over zijn loser-helden wil vertellen staan ze aan de periferie. Feit volgt fictie. Payne is inmiddels gescheiden van zijn echtgenote, actrice Sandra Oh, die nog in Sideways te zien was.

Vijftig, succesvol filmmaker en vrijgezel met een voortdurende neiging tot existentiële crisis en zelfreflectie. Je zou bijna zeggen dat Alexander Payne zichzelf heeft bedacht.

    • Dana Linssen