Met flair uitleggen waarom er iets is en niet niets

Fysicus Lawrence Krauss legt uit waarom ons heelal bestaat, in een videocollege uit 2009 dat inmiddels is uitgegroeid tot een boek.

‘Iets kan voortkomen uit niets; niets is instabiel.’ Het is een van de oneliners van Lawrence Krauss in de trailer van zijn boek A Universe From Nothing. Inderdaad, net als de meeste speelfilms gaat dit boek gepaard met een flitsend reclamefilmpje dat via internet wordt verspreid. Het boek gaat over de vraag of een heelal – bijvoorbeeld hét heelal – zomaar kan ontstaan, of dat het daar hulp bij gehad moet hebben. Hier is nog zo’n Kraussiaanse tegeltjestekst: ‘Vergeet Jezus. Stérren stierven zodat jij kon leven.’ (Dit gaat over de creatie van vrijwel alle chemische elementen binnenin sterren.)

Lawrence Krauss (57) doceert theoretische natuurkunde aan de universiteit van Arizona en heeft verschillende populair-wetenschappelijk boeken op zijn naam. Bijvoorbeeld The Physics of Star Trek, waarin hij nagaat welke technieken uit de sciencefictionserie in principe kunnen werken. Zijn nieuwe boek, in januari verschenen, komt voort uit een voordracht die hij in 2009 hield en nog altijd op YouTube staat. Die stond in het teken van het atheïsme; Krauss wordt ingeleid door opperatheïst Richard Dawkins.

De video is slecht van kwaliteit, maar dat wordt ruimschoots gecompenseerd door Krauss’ flair en humor. Altijd kijkt hij alsof hij net iets buitengewoon aardigs heeft ontdekt. En voortdurend houdt hij de aandacht vast met provocerende grapjes. ‘Einsteins theorie klopte niet met de waarnemingen, wat heel vroeger natuurkundigen nog wel eens dwarszat.’ ‘Edward Hubble geeft me altijd vertrouwen in de mensheid. Hij begon als advocaat en werd sterrenkundige.’ ‘Gravity sucks.’

Tussen de kwinkslagen door vertelt Krauss hoe de kosmologie zich sinds Einstein heeft ontwikkeld. Hoe aan het licht kwam dat het heelal uitdijde, hoe ‘niets’ een onwaarschijnlijke hoeveelheid energie leek te vertegenwoordigen en hoe donkere materie het heelal bleek te domineren. ‘Wij zijn één procent vervuiling in een heelal vol donkere materie en donkere energie.’

Tenslotte legt Krauss uit dat theoreten eigenlijk altijd wel wisten dat het heelal ‘plat’ moest zijn, dat wil zeggen dat de positieve energie van de materie precies de negatieve energie van de zwaartekracht zou opheffen. Zo’n heelal kun je namelijk voor niets krijgen. Sterker: ‘Als je in de quantummechanica met „niets” begint, krijg je altijd „iets”.’ Gelukkig bleken metingen van de klonterigheid van de kosmische achtergrondstraling precies in overeenstemming met de gewenste platheid.

Alleen de uitdijing van het heelal blijkt erger dan gedacht: die versnelt. Over honderd miljard jaar zijn alle sterrenstelsels buiten beeld en kunnen eventuele astronomen niet meer zien dat het heelal uitdijt. Ergo: wij leven in een speciale tijd, waarin het mogelijk is vast te stellen dat we niet in een speciale plaats leven. ‘Iets’ in het universum houdt het religieuze gevoel levend.

Herbert Blankesteijn

De video is te zien op nrc.nl/bekijks