Als de wraak niet zoet is

Wat is het doel van wraak in de liefde?Filosoof Stine Jensen over de zin en onzin van wraak en vergelding.

Filosoof

‘En toen stelde hij een open huwelijk voor.’ Baf! Een vernedering die Marianne Gingrich pas jaren later zou vergelden. Maar haar wraak pakte niet helemaal uit zoals ze had gehoopt. Haar inmiddels ex-man, de Republikeinse presidentskandidaat Newt Gingrich, spon er juist garen bij.

Toen Gingrich in een televisiedebat werd gevraagd te reageren op de uitspraken van zijn ex-vrouw, ging hij meteen in de aanval, en met succes. Welke idiote presentator begint zo een politiek debat? Moesten ze het niet over de politieke situatie in het land hebben? Gingrich bleef glorieus overeind in het land dat toch bekendstaat om zijn puriteinse moraal en de neiging om al het persoonlijke politiek te maken.

Is Amerika opeens een ander land geworden met Gingrich? Ook in Nederland was er begrip voor Newt Gingrich. Matthijs van Nieuwkerk noemde Marianne in De Wereld Draait Door een ‘vreselijke vrouw’. Nova-presentator Twan Huys omschreef haar als een ‘verbitterde boze vrouw’, een ‘Cruella de Vil’. Psycholoog Bram Bakker verbaasde zich in de Volkskrant wat al die vrouwen met wraaklust in hemelsnaam bezielt – want Marianne Gingrich is niet de eerste die zich op deze manier via de media wraakt.

Bakker miskent daarmee de meest voorkomende uitlaatklep van de bedrogene in de liefde: (het verlangen naar) wraak. In het geval van oorlog is het doel van wraak doorgaans helder: wraak dient om de andere partij te intimideren en bang te maken. Maar wat is het doel van wraak in de liefde? Het doel van liefdeswraak is de wraak zelf – de ander straffen voor het leed dat jou is aangedaan. Dat Marianne Gingrichs acties mislukten, wil niet zeggen dat elke wraakactie in de liefde treurig hoeft te zijn. Voor een vrouw die zich lange tijd in een steunende positie heeft geschikt, kan het een daad van autonomie zijn om haar woede hardop te uiten (zie ook series als The Good Wife of de onovertroffen wraakklassieker Lifes and Loves of a She-Devil van Fay Weldon). Machteloosheid omzetten in actie kan voldoening geven. Toen een vriend van mij door zijn vriendin was verlaten voor een schrijfster (het zijn niet alleen vrouwen die zinnen op wraak, zoals Bakker meent) zon hij op wraak. Die kwam er. Naast een kleine rituele boekverbranding in de tuin schakelde hij kennissen en vrienden in om in boekhandels stiekem een snorretje op de auteursfoto te tekenen. Het was klein, creatief en geestig – en belangrijk, het hielp een klein beetje. Wraak is soms dus ook: de vernedering en schaamte in eigen hand nemen. Niet zogenaamd ‘eervol lijden in stilte’, maar doldriest, zonder gêne, belachelijk durven zijn.

En wraak genereert creativiteit. „Wrok is een creatieve motor die iets op gang brengt”, zei Doeschka Meijsing in 2008 tegen Elsbeth Etty in NRC Handelsblad. In haar roman Over de Liefde schrijft Meijsing over de lesbische Pip die verlaten is door Julia – voor een man. De roman is gebaseerd op Meijsings relatie met Xandra Schutte, nu hoofdredacteur van de Groene Amsterdammer, die haar verliet voor publicist Hendrik-Jan Schoo. Over de liefde is een schaamteloze en toch ook verfijnde vorm van wraak – eentje die haar zelfs de AKO-prijs opleverde. Succes is sowieso de beste vorm van wraak – aldus de man die het weten kon, Frank Sinatra.

Wie op zoek gaat naar de do’s en don’ts van wraak komt er al snel achter dat je voor het betere werk bij de kunstenaars, schrijvers en filmmakers moet zijn. Filosofen hebben weliswaar veel boeken geschreven over de liefde, maar die gaan doorgaans over het beginnen van een relatie en de moeilijkheden ervan als je er midden in zit, niet over de nasleep. Recepten voor fijnzinnige wraak vind je er al helemaal niet. Sterker nog, filosofen – meestal rechtsfilosofen – raden wraak doorgaans af. Door wraak te nemen komt een man gelijk met zijn vijand; maar door daar van af te zien staat hij hoger, zegt de Engelse filosoof Francis Bacon. In deze Nietzscheaanse tijden kijken we volgens mij weer wat milder aan tegen wraak. „Er zijn een hoop mensen, familie, echtgenotes en vrienden die pijn hebben gehad na de liquidaties van Holleeder”, heb ik enkele misdaadjournalisten al begripvol horen antwoorden op de vraag wie er wraak zou willen nemen en hoe lang de beste man zou leven als hij na zijn vrijlating meteen een café in de Jordaan aandoet; als een keeper een onverwachte trap krijgt, zijn we blij dat hij zich kan verdedigen plus nog wat extra straf kan verwachten.

Wraak wordt doorgaans vooral bezien als een uiting van machteloosheid. Maar wraak is in essentie óók een tentoonspreiding van macht, intimidatie. Een represaille. Ik word vernederd. Ik zal laten zien dat ik ook in staat ben om terug te vernederen.

Met behulp van het utilitarisme zou je misschien zelfs een wraakcalculator kunnen maken, om de maatschappelijke nuttigheid van wraak te kunnen meten. Voor de zeventiende-eeuwse utilitarist Jeremy Bentham hangt het geluk van de samenleving samen met het individuele geluk. Zijn moraaltheorie gebruikt het geluk als maatstaf: Goed is wat geluk bevordert (maximize hapiness) en lijden vermindert (minimize suffering). Doel is de grootste hoeveelheid geluk voor het grootste aantal mensen. Bij de boekhandelsnorren wordt zowel de boekhandelaar als de koper van het boek benadeeld, en is het individuele nut misschien daar, maar is het maatschappelijke nut nihil. Maar stel nu eens dat het om een wraakactie van een vrouw na een verkrachting gaat (zoals bijvoorbeeld Lis Salander in Mannen die vrouwen haten). In dat geval kan wraak betekenen dat zij andere vrouwen beschermt tegen aanraking met deze man.

Terug naar Gingrich. In haar geval is de netto-opbrengst van haar wraakactie beslist twijfelachtig – tenzij Gingich een dusdanige boef zal blijken waartegen ze ons probeert te beschermen. Hier geldt dus ook vooral de kracht van het belachelijk durven zijn: het slachtofferschap erkennen en theatraal uitventen. Toch maken Bram Bakker, Twan Huys en Matthijs van Nieuwkerk wel een klassieke vergissing die volgens mij met seksestereotypen te maken heeft. Zij kunnen de wraak van Marianne Gingrich louter als gefrustreerde liefdesemotie begrijpen. Zij zien alleen de ‘boze verbitterde wraakzuchtige vrouw’. Maar je zou evengoed kunnen beweren dat Marianne Gingrich geslepener is. Zij oefent haar invloed uit in het politieke veld met de eigentijdse middelen die haar ter beschikking staan: intieme informatie over een presidentskandidaat. Wat bezielt al die vrouwen met wraaklust, wil Bakker weten? Nu ja, misschien iets heel menselijks: het verlangen om macht uit te oefenen. En in zekere zin helpt ze daar de samenleving toch een handje mee. Want wat zij aankaart, is de fascinerende hypocrisie van de Republikeinse moraal. Haar uitvoering en stijl zijn volgens sommigen dan geen AKO-prijs waard, maar dat punt heeft ze wel overgebracht.

    • Stine Jensen