Neutron Newt slecht winnaar

Carpet bombing. Zo omschreef Newt Gingrich zondag de pogingen van Mitt Romney, zijn rivaal in de Republikeinse voorverkiezingen, om hem met een ‘tapijt van bommen’ op de knieën te dwingen aan de vooravond van de cruciale stemronde in Florida, vandaag. Romney, zo fulmineerde Gingrich, wilde hem kapotmaken met negatieve reclame, „betaald met geld van Wall Street”.

Typisch Gingrich. Eerst zijn opponent aanvallen en dan ‘vals spel’ roepen als hij repliek krijgt. Nog geen twee weken geleden had hij Romney zelf afgebrand in tv-spotjes in South Carolina. Met succes. Maar Romney opende het tegenoffensief in Florida. Newt Gingrich, die een week geleden ook Florida leek te kunnen winnen, ligt inmiddels ver achter in de peilingen.

Florida lijkt zijn laatste kans. Maar Gingrich is vaker te vroeg afgeschreven. Wie is hij?

Newt Gingrich (68) staat bekend om zijn rabiate uitvallen. Hij geldt als degene die in de jaren ‘90 als Congresvoorzitter het laatste restje samenwerking tussen Republikeinen en Democraten vernietigde. Door zijn uitbarstingen en harde aanvallen op de Democraten – en soms ook Republikeinen – kreeg hij de bijnaam Nuclear Newt. Of, korter, Neutron.

Als jong Congreslid hanteerde Gingrich (gekozen in 1979) een vaste strategie om zijn Democratische concurrenten te vermorzelen. Hij speurde naar overtredingen van de gedragsregels van het Huis van Afgevaardigden. Grote en kleinere kwesties: een homoseksueel Congreslid die een mannelijke prostitué had ingehuurd als assistent, gesjoemel met declaraties, smeergeld. Niet alles werd bewezen, maar reputaties waren dan al geknakt.

Het meest prominent doelwit van Gingrich was Jim Wright, vanaf 1989 Democratisch voorzitter van het Huis. Wright zou de overtredingen van zijn partijgenoten verhullen en was volgens Gingrich daarom „de meest onethische voorzitter van de twintigste eeuw”.

Toen Wright met lobbyisten een lucratieve deal sloot voor een boek, rook Gingrich een schandaal. Wright trad af om een slepend onderzoek te voorkomen, twee jaar nadat hij voorzitter werd.

De aanval op Wright had fataal kunnen uitpakken voor de dan nog onbetekenende Gingrich, die zelfs door partijgenoten werd gemeden. Het werd zijn grootste triomf. De Republikeinse partij-elite kon niet langer om hem heen als ‘atoomwapen’ tegen de Democraten.

Vijf jaar later werd hij voorzitter van het Huis van Afgevaardigen, nadat de Democraten in 1994 de macht hadden verloren, mede door zijn smeercampagnes. Na veertig jaar waren de Republikeinen weer aan de macht.

Gingrich had zijn hele carrière gericht op dit moment. Als jonge geschiedenisdocent koos hij voor een onbeduidende universiteit in Georgia, omdat hij daar makkelijker een Congreszetel kon winnen. Zijn gezin moest sappelen – Gingrich trouwde op zijn negentiende met zijn wiskundelerares en kreeg twee dochters – omdat zijn salaris naar campagnes ging.

Eenmaal verkozen creëerde hij een leger van jonge volgelingen. Hij maakte cassettebandjes en video’s waarin hij ambitieuze conservatieven zijn strategie onthulde voor het verslaan van Democraten. Niet met inhoudelijke argumenten, maar met persoonlijke aanvallen.

De truc, doceerde Gingrich, was je opponent afschilderen als een ramp, en jezelf bestempelen als de redding. Op de woordenlijst ‘praat zoals Newt’ als omschrijving voor Democraten: hypocriet, hebzuchtig, corrupt. Het is de polariserende stijl die hij nog altijd hanteert.

Veel jonge conservatieven die een zetel wonnen bij de ‘Republikeinse overname’ van 1994 waren loyaal aan Gingrich. Ze waren opgegroeid met zijn instructies. Een van zijn pupillen was Rick Santorum, destijds een jonge Senator, nu concurrent voor de Republikeinse presidentsnominatie. „In de auto luisterde ik constant naar die bandjes”, zei Santorum in een interview in 1995. „Ik was een discipel.”

Maar de tactiek van de verschroeide aarde keerde zich tegen Gingrich. De Democraten hadden zijn kunstje van de gedragsregels geleerd. Ze dienden tachtig klachten tegen hem in, waaronder over een dubieus boekvoorschot; precies het soort overtreding waarmee hij Wright ten val had gebracht. Gingrich kreeg een boete van 300.000 dollar en een reprimande.

Ook zijn offensief tegen Bill Clinton eindigde in verlies voor Gingrich. Het mislukte om de president ten val te brengen over het Lewinsky-schandaal, ondanks zijn pijnlijke publieke ondervraging van Clinton. Gingrich, die pochte dat hij als Congresvoorzitter net zo machtig was als de president, mikte hoog, net als destijds tegen Wright. Dit keer dolf hij het onderspit.

In zijn confrontatie met Clinton had Gingrich zijn geliefde rol van moraalridder gespeeld, wat journalisten aanspoorde verhalen op te rakelen over zijn eigen turbulente verleden. Gingrich bedroog zijn eerste vrouw en vroeg haar om een scheiding toen ze net was geopereerd aan een tumor. Later werd duidelijk dat Gingrich tijdens zijn tirade tegen Clinton opnieuw een affaire had, met de veel jongere Callista Besik, nu zijn derde vrouw.

De doodsteek kwam echter van zijn mede-Republikeinen. Ze zegden het vertrouwen in hem op. Onder Gingrich ging het nieuws over Washington alleen nog maar over schandalen, niet over beleid. De virulentie had niet alleen de merknaam van de Democraten geschaad, maar ook die van de Republikeinen en het Congres.

In 1998 kondigde Gingrich zijn aftreden aan. Hij verdween echter niet uit Washington. Hij schreef politieke boeken en historische romans en met Callista maakte hij films over zijn visie op de toekomst van Amerika – een moderne versie van de cassettebandjes van destijds.

Gingrich gebruikte zijn politieke netwerk als lobbyist, onder meer voor hypotheekverstrekker Freddie Mac. Volgens Gingrich gaf hij advies als historicus, maar zijn gage – 1,6 miljoen dollar – is onderwerp van controverse. De inmiddels bejaarde Gingrich voert nu campagne in een klimaat van wantrouwen dat hij mede zelf heeft gecreëerd. Door zijn kandidatuur gebeurt precies wat de partijtop had gevreesd: moddergooien onderling, in plaats van een charge tegen Obama.

Ook sympathisanten omschrijven Gingrich als bombastisch en hardvochtig. Maar hij heeft een talent om zichzelf opnieuw uit te vinden en de boodschap te brengen die kiezers willen horen.

Gingrich is een kameleon. Dat is een kracht en een zwakte. Doordat hij geen vastomlijnde ideologie heeft kan hij zwevende kiezers paaien, maar een harde kern van aanhangers ontbreekt.

Met zijn fluïde filosofie gedijt Gingrich het beste bij de aanval. Het moet niet over hem gaan, maar over zijn vijand. Zijn vuur doofde dan ook weer nadat hij Romney had verpulverd in South Carolina.

Niet voor het eerst in zijn leven worden zijn rabiate aanvallen nu tegen hem gebruikt. Romney vertelde kiezers in Florida gisteren dat ze maar beter hun hoofd konden schudden over Gingrich. „Hij zwalkt.” Zijn lukrake aanvallen, zei Romney, zijn „pijnlijk” om te zien.

Het zijn precies de negatieve labels die Gingrich graag op zijn tegenstanders plakt. Maar ook als Romney vandaag in Florida zijn wraak beleeft, is hij nog niet van verlost van de Neutron. Gingrich zegt dat hij er alles aan zal doen om Romney van de nominatie af te houden. Hij zal campagne voeren tot de allerlaatste staat.