'In de Kalverstraat voelt niemand zich Europeaan'

Lineke Nieber & Freek Schravesande

De aanleiding

Op 18 december 2011 dook in diverse media een citaat op van SP-leider Emile Roemer. Hij zou in tv-programma Buitenhof hebben gezegd: „Vraag maar in de Kalverstraat: niemand voelt zich Europeaan.” De uitspraak was inderdaad van deze strekking, maar de precieze formulering van de SP-leider luidde: „Ga hier in Amsterdam de Kalverstraat op en vraag: ‘Wie voelt zich hier Europeaan?’ Iedereen zit je aan te kijken alsof je gek bent, hoor.”

Mogelijke interpretaties

Er zijn twee manieren om de bewering van Roemer te checken. Allereerst door, steekproefsgewijs, na te gaan of inderdaad iedereen in de Kalverstraat in Amsterdam zegt zich geen Europeaan te voelen. Maar de SP-leider bedoelt ‘de Kalverstraat’ waarschijnlijk metaforisch, doelend op het feit dat het ‘Europagevoel’ in Nederland niet breed wordt gedeeld – een bewering die vaker in het politieke debat wordt gedaan en daarom de moeite waard is eens te checken. Voor de volledigheid kijken we ook naar representatief opinieonderzoek naar de mate van identificatie met Europa in Nederland en in de rest van de Europese Unie.

En, klopt het?

Eerst maar eens naar de Kalverstraat. Op woensdagochtend, tussen 11.00 en 12.30 uur, stelden wij daar de vraag: ‘Voelt u zich Europeaan?’ In totaal gaven 214 mensen (210 voorbijgangers en 4 winkeliers) antwoord. 136 van hen (64 procent) beantwoordde de vraag met ‘ja, ik voel mij Europeaan’; 78 ondervraagden (36 procent) antwoordden ‘nee, ik voel mij geen Europeaan’.

Daarbij moet worden aangetekend dat het uitmaakt hoe je de vraag stelt. „Vraag je mij of ik me Nederlander voel, dan zeg ik óók ja”, antwoordde een van de voorbijgangers. Met andere woorden: een Europese identiteit sluit een nationale identiteit niet uit. Er waren enkele voorbijgangers die zich Europeaan, Nederlander én wereldburger zeiden te voelen.

Euroscepsis lijkt een beperkte rol te spelen in de antwoorden – tenminste: als het gaat om de vraag ‘Voelt u zich Europeaan?’ Een veertigjarige vrouw stelde: „Ik voel me Europeaan. Niet dat ik het met alle besluiten in de EU eens ben. Maar ik hou niet zo van dat genavelstaar.” Slechts één voorbijganger zei zich sinds de crisis geen Europeaan meer te voelen. „Europa kost me veel te veel geld.”

De steekproef in de Kalverstraat is natuurlijk verre van representatief, maar wordt wel bevestigd door grootschalig onderzoek naar de Europese identiteit. Uit het meest recente onderzoek van de Europese Commissie, de Eurobarometer uit 2009, blijkt dat 78 procent van de Nederlanders zegt zich Europeaan te voelen. Daarmee staat Nederland 14de van de 27 EU-landen – 4 procent boven het EU-gemiddelde. Samen met Duitsland (85 procent), Spanje (82 procent), Frankrijk (74 procent), België (83 procent) en Luxemburg (89 procent) is Nederland een van de zogenoemde ‘Europese kernlanden’ waar het conflict tussen de nationale en de Europese identiteit nauwelijks speelt.

Dat heeft onder andere te maken met de geografische ligging: in het hart van Europa. De ‘randlidstaten’ hebben het gevoel ‘Europees’ te zijn veel minder: Macedoniërs bijvoorbeeld voelen zich weinig verbonden met Europa; in het noorden van Scandinavië noemen ze zichzelf liever ‘nordic’ en de Britten zeggen in Europa ‘op vakantie’ te gaan.

De nationale identiteit wordt overigens in alle Europese landen het sterkst gevoeld (94 procent van de Europeanen), daarna de regionale identiteit (91 procent) en dan de Europese (74 procent). Van alle Europeanen zegt 64 procent zich ook ‘wereldburger’ te voelen.

Conclusie

Vraag je in de Kalverstraat wie zich Europeaan voelt, dan kijken maar weinig mensen je aan ‘alsof je gek bent’. Sterker, 64 procent van de 214 ondervraagden zegt zich Europeaan te voelen – tegenover 36 procent die zegt dat gevoel niet te hebben. Deze uitkomst komt overeen met de resultaten van grootschalig onderzoek naar de Europese identiteit: 74 procent van de Nederlanders zegt zich Europeaan te voelen, blijkt uit de Eurobarometer uit 2009. Hoewel de nationale identiteit in alle Europese landen sterker wordt gevoeld dan de Europese, en deze cijfers niet uitsluiten dat mensen kritisch staan tegenover Europa als politieke unie, beoordelen wij de bewering dat ‘iedereen je gek aankijkt als je vraagt ‘Voelt u zich Europeaan?’ als onwaar.