Het heilige als verjaardagfeestje

Joep de Hart (1954) is onderzoeker van civil society en religie bij het Sociaal en Cultureel Planbureau.

Hij beveelt aan: Les formes élémentaires de la vie religieuse van Émile Durkheim (1912)

Boeken die boven elke twijfel zijn verheven, zijn saaie boeken. De belangrijkste boeken zijn boeken waar je steeds weer naar terugkeert. En voor mij is Les formes élémentaires de la vie religieuse van Émile Durkheim zo’n boek. Ik kijk er regelmatig in, het is een goudmijn van sociologische vergezichten, meedogenloos redeneren, intellectuele durf en originaliteit. Het boek is een geniale analyse van religie. Alles draait om het concept van het ‘heilige’. Durkheim laat je zien hoe een samenleving organiseert wat haar heilig is en wat je dit leert over die samenleving. Hij heeft veel aandacht voor rituele samenkomsten, wat daar precies gebeurt en wat dat betekent voor de maatschappelijke samenhang en moraal. Doorbreking van het ritueel wekt agressie en angst op. We zagen dat bij de Damschreeuwer. Het land stond op zijn kop!

„Hoe houdt de samenleving ons in het gareel en krijgt zij ons zelf zover dat wij ons voor haar inzetten? Ze zorgt dat wij haar als een morele autoriteit gaan ervaren, als iets waarvoor we respect moeten hebben, ja dat ons zelfs werkelijk tot mens maakt. Rituele samenkomsten zijn daarvoor essentieel. Waarom gaan we zo vaak naar verjaardagen? Waarom gaan wetenschappers zo graag naar al die congressen? Of leden naar jaarvergaderingen en partijbijeenkomsten? Om elkaar te herkennen, om de saamhorigheid nieuw leven in te blazen.

„In het ritueel wordt de gezamenlijke identiteit uitgedrukt. Je ziet het op popfestivals, bij het WK voetbal, bij grote inzamelingsacties, bij de dood van André Hazes, net zo als bij nieuwjaarsborrels en vergaderingen.

„En daardoor vallen we in tijden van individualisering toch niet uit elkaar als maatschappij. Zelfontplooiing creëert weer nieuwe rituelen en die zorgen voor nieuwe samenhang. We maken zelf de keuzes, maar kiezen wel vaak hetzelfde. En dit oude boek heeft daarom ook lessen voor nu. Want als we ons bijvoorbeeld veilig willen voelen, is meer blauw op straat dan echt de oplossing? Durkheim leert ons te letten op nieuwe vormen van sociale cohesie. Ze zijn overal.”