'Russisch protest is niet meer te stoppen'

Deze week hervatten de Russen hun protest. De liberale oppositieleider Boris Nemtsov over de revolutie van modernen die niet langer een afgod als Poetin nodig hebben. „We betogen door tot we onze zin krijgen.”Michel Krielaars, Moskou

Op zijn 52ste lijkt Boris Nemtsov op een oude filmster, die weet dat hij geen enkele kans meer maakt op een hoofdrol. Terwijl hij in de jaren negentig alom schitterde en veel Russen hem dankzij zijn uiterlijk vergeleken met acteur Jean-Paul Belmondo.

Toch doet hij alles om in de schijnwerpers te blijven. Bij de demonstraties op iedere 31ste van de maand, waar eerbiediging van grondwetsartikel 31 (vrijheid van bijeenkomst) wordt geëist, staat hij vooraan, waardoor het Westen hem nog altijd ziet als hét gezicht van de Russische oppositie. Maar in eigen land, dat sinds de massabetogingen van december in een ernstige politieke crisis verkeert, helpt dat imago hem weinig. De Moskouse demonstranten moeten niets van hem hebben.

Zijn hoogtijdagen op het politieke toneel lagen tussen 1991 en 1997. In die periode was Nemstov immens populair als gouverneur van Nizjni Novgorod, waar hij politieke en economische hervormingen doorvoerde die zijn provincie tot bloei brachten. Daarna was hij nog een jaar vicepremier en gold hij als de grootste kanshebber om de presidentsverkiezingen van 2000 te winnen.

Maar de roebelcrisis van 1998 maakte aan alles abrupt een einde. Nemtsov moest onder druk van de Doema aftreden en genoegen nemen met een bijrol als leider van een kleine oppositiepartij, die door machinaties van het Kremlin in 2007 uit het parlement verdween.

Vlak voor ons gesprek kreeg hij van bemiddelaar en oud-minister van Financiën Aleksej Koedrin te horen dat premier Poetin niet met de oppositieleiders wil onderhandelen, omdat ze geen duidelijke agenda zouden hebben.

Wat is er zojuist gebeurd?

„Het organiserend comité van de demonstraties had een bespreking over wat we gaan doen op 4 februari [de dag van de eerstvolgende massabetoging, red.]. Ook Koedrin was daarbij aanwezig. Hij vertelde ons dat de weg van onderhandelingen is afgesloten, omdat Poetin er geen zin in heeft. Terwijl wij juist bereid zijn om op vreedzame wijze alle kwesties met hem te bespreken.”

Gelooft u in de oprechtheid van Poetins vertrouweling Koedrin als bemiddelaar?

„Koedrin heeft zich uitermate ingespannen om de onderhandelingen te organiseren. Dat het niets heeft opgeleverd en zijn missie onuitvoerbaar is gebleken, komt doordat Poetin ontoerekeningsvatbaar is. In diens recente artikel in Izvestija over zijn verkiezingsprogramma staat min of meer: ‘Bij ons is alles prima en normaal. Ik stap dus niet op en ga al helemaal niets veranderen.’ Poetin is de president van de stilstand, van de neergang en het verval. Hij heeft geen gevoel voor wat er in zijn land omgaat en begrijpt evenmin dat zowel Rusland als de Russen zijn veranderd.

Wat kunt u daartegen doen?

„De besluiten van de demonstratie van 24 december doorvoeren: vrijlating van alle politieke gevangenen, annulering van de vervalste verkiezingen, het uitschrijven van nieuwe verkiezingen, het ontslag van Kiescommissievoorzitter Tsjoerov. Die eisen zijn geen oproep aan het adres van Poetin, maar ons programma van politieke hervormingen. Om ze te realiseren werken we nu samen met de andere presidentskandidaten.”

De extreemnationalistische Zjirinovski?

„Nee, niet met Zjirinovski. Zjirinovski is Poetin, maar dan in een geëxalteerde versie. Een door en door corrupte en verrotte schoft. Met de overige kandidaten is het anders gesteld. Onze gemeenschappelijke leuze is: ‘Geen enkele stem voor Poetin.’ We steunen nu alleen hen die in hun verkiezingsprogramma die leuze hebben opgenomen en zich slechts voor twee jaar willen laten kiezen. Na die twee jaar moeten er nieuwe presidentsverkiezingen worden gehouden, volgens nieuwe democratische regels.”

Moet niet ook de president minder macht krijgen, zoals uw oppositiecollega Aleksej Navalny wil, via een grondwetswijziging?

„Er moet een grondwetswijziging worden doorgevoerd om te voorkomen dat iemand meer dan twee presidentstermijnen vervult. Ook moet de positie van het parlement worden versterkt. Het invoeren van meer grondwetswijzigingen kan gevaarlijk zijn voor Rusland, dat zulke revolutionaire veranderingen wel eens niet zou kunnen overleven. Een politieke hervorming ten behoeve van het herstel van de om zeep gebrachte burgerrechten en democratie is iets anders dan een constitutionele herstructurering van de staat.”

Twintig jaar geleden heb ik u ook geïnterviewd. U was toen een jonge, buitengewoon succesvolle en energieke politicus. Een typische liberaal.

„Ik ben nog steeds succesvol.”

Maar voor de meeste demonstranten lijken u en uw collega’s uit de liberale oppositie niet belangrijk meer. Dat moet voor u moeilijk te accepteren zijn.

„Nee, ik ben eraan gewend. Nieuwe verkiezingen zullen uitwijzen hoeveel steun we werkelijk in de samenleving genieten. Bovendien is het nu niet onze taak om aan de macht te komen, maar om het volk zijn afgenomen rechten terug te geven.

„Rusland bevindt zich op dit ogenblik weer waar het in 1988 was. Ik heb dan ook geen enkele reden tot euforie. Al helemaal niet als ik die ontoerekeningsvatbare Poetin zie, die oneindig veel minder adequaat op de situatie reageert dan Gorbatsjov toen. Tegelijkertijd weet ik zeker, dat wat in december in gang is gezet niet meer te stoppen is en zich door niets en niemand laat afschrikken.”

Hoe te voorkomen dat de betogers thuisblijven als demonstraties niets opleveren ?

„Het antwoord hebben ze zelf gegeven. Op 24 december gingen ze voor een tweede keer de straat op, dit keer met honderdduizend man.”

Maar het merendeel kwam niet voor de sprekers, de oppositieleiders.

„Dat siert ze.”

Hebben ze niet een leider nodig?

„Er kan alleen een leider opstaan als er vrije verkiezingen zijn en die hebben we niet. Er zijn in dit stadium hoogstens een paar onderling concurrerende groeperingen.

„In Rusland voltrekt zich nu een revolutie op internet, een revolutie van hoog opgeleide mensen, die geen afgod meer nodig hebben als Poetin. Dat alleen al wijst erop dat ons land gezond is geworden. Iedere poging ons op dit moment van een nieuwe Leider te voorzien, zal slecht aflopen.”

En Navalny dan? Hij is populair bij de internetgeneratie; u bent niet enthousiast.

„Ik heb een normale verhouding met hem. Daarom denk ik ook niet, zoals anderen, dat hij een project van het Kremlin of het Westen is. Ik lijd niet, zoals Poetin, aan paranoia.”

Moet u niet samen met Navalny een front vormen, ook al is hij een nationalist en keurt u zijn standpunten op dat gebied af?

„In deze fase van het herstel van de democratie moet zijn nationalisme ons daar niet van weerhouden. Maar als er straks nieuwe verkiezingen komen, wordt het anders – dan bevindt hij zich in een ander kamp dan wij.”

Op dit moment bevindt de oppositie zich in een doodlopende steeg. Wat te doen?”

„Wij demonstreren door tot we onze zin krijgen. Ik ben niet van plan om het land te verlaten. Laat Poetin maar eerst vertrekken.”

En als Poetin dat nu eens niet doet en de demonstraties op den duur neerslaat?

„Dat is mogelijk. We moeten ons daar dan ook op voorbereiden. Rusland staat in zo’n geval hetzelfde lot te wachten als het Wit-Rusland van Loekasjenko.”

Toch lijkt u nog steeds optimistisch.

„Dat ben ik van nature. Zo ben ik opgevoed door mijn moeder. Maar nu moet ik weg. Dankzij u ben ik te laat.”

Tot ziens op straat dan maar.

„Het belangrijkste is dat we elkaar niet in de gevangenis weerzien.”