Berlages stiefmoederlijke behandeling

De geschiedenis van de Nederlandse stedenbouw is ook de geschiedenis van Nederland, zo toont Cor Wagenaar in Town Planning in the Netherlands since 1800. Een geschiedenis zonder architect Berlage (1856- 1934) , dat wel.

Weer is Hendrik Petrus Berlage de klos. Ontmaskerde de historicus Auke van der Woud in Sterrenstof de architect Berlage (1856- 1934) een paar jaar geleden als de onechte, want reactionaire vader van het Nederlandse modernisme, nu krijgt de stedenbouwer Berlage verrassend weinig aandacht in Town Planning in the Netherlands since 1800. Het door Berlage ontworpen Amsterdam-Zuid, wereldberoemd in Nederland, en zijn al dan niet uitgevoerde plannen voor Groningen, Den Haag en andere steden krijgen niet meer dan een paar bladzijden in de monumentale geschiedenis die Cor Wagenaar schreef over de Nederlandse stedenbouw van de Franse tijd tot nu.

Ook van Berlage als theoreticus heeft de architectuurhistoricus Wagenaar (1960) geen hoge pet op. Berlages opvatting dat een nieuwe bouwstijl pas gestalte kan krijgen als de maatschappij fundamenteel is veranderd, was bijvoorbeeld gemeengoed onder de architecten van zijn generatie. ‘Hij kan nauwelijks worden gezien als een hoogst oorspronkelijk denker’, aldus Wagenaar die Town Planning direct in het Engels schreef. ‘Zijn grootste belang voor de Nederlandse architectuur en stedenbouw ligt eerder in de invoering en bewerking van noties uit het buitenland.’

Dat buitenland was vooral Duitsland, dat iets eerder dan Nederland kreeg te maken met de gevolgen van industrialisatie. Duitsland is de bakermat van de stedenbouw, een vak dat voor 1800 wel bestond maar geen opleidingen en handboeken had. De eerste gedegen stedenbouwboeken werden geschreven door Duitse ingenieurs die in de tweede helft van de 19de eeuw werden geconfronteerd met de razendsnelle en chaotische groei van Duitse steden. Voor hen was stedenbouw vooral een kwestie van ordening, techniek en hygiëne, zo laat Wagenaar zien. Later volgde Camillo Sitte, de Oostenrijkse kunsthistoricus die in zijn Der Städtebau nach seinen künstlerischen Grundsätzen uit 1889 de stad als kunstwerk beschouwde en die grote invloed had op Berlage.

U kunt het hele artikel hier lezen en het boek bestellen.

Dit artikel werd gepubliceerd in NRC Handelsblad op Vrijdag 27 januari 2012, pagina 1.