Altijd de auteur van dat ene boek

Heller bleef altijd ‘die schrijver van Catch-22’. Sommigen vinden zijn tweede roman beter.

Recensent Angelsaksische literatuur

Het is een bekende anekdote: telkens wanneer Joseph Heller (1923-1999) voor de voeten werd geworpen dat hij nooit meer een boek had geschreven dat zo goed was als Catch-22, antwoordde hij: ‘Wie wel?’ Debuteren met een boek dat meteen legendarisch wordt is een hardhandige zegening. Heller schreef nog zeven romans, twee memoirs, korte verhalen en toneelstukken – maar bleef altijd vooral de schrijver van Catch-22, zijn debuut uit 1961.

Doordat de titel zo is ingeburgerd, is het een vreemd idee dat het boek oorspronkelijk Catch-18 zou gaan heten. Op het laatste moment moesten schrijver en uitgever op zoek naar een ander getal, omdat in datzelfde jaar bestsellerauteur Leon Uris met een roman kwam die Mila 18 heette. Inmiddels zijn er van Hellers satirische anti-oorlogsroman ruim tien miljoen exemplaren verkocht. Er zullen dan ook maar weinig lezers zijn die nooit hebben gehoord van bommenrichter Yossarian, die in WO II op een eiland in de Middellandse Zee is gestationeerd en op een gegeven moment geen bombardementsvluchten meer wil maken omdat hij er op tegen is dat er op hem wordt geschoten.

Dat Heller nog steeds met zijn debuut vereenzelvigd wordt, blijkt ook uit de titel van Tracy Daugherty’s biografie Just One Catch. Het heeft iets wreeds om in de titel van de eerst grote biografie die aan hem is gewijd Heller meteen weer op dat ene boek vast te pinnen. Want zijn tweede roman, Something Happened, mocht er ook zijn. Het boek verscheen pas in 1974, dertien jaar na Catch-22. Volgens sommige critici is deze lange monoloog van zakenman Bob Slocum over zijn gezins- en kantoorleven het beste boek dat Heller ooit schreef, en misschien hebben ze nog gelijk ook.

Heller werd in 1923 geboren in Coney Island, als zoon van joods-Russische immigranten. Als 19-jarige ging hij het leger in, en in 1944 vloog hij als bommenrichter zestig missies boven Frankrijk en Italië. Uit Daugherty’s biografie blijkt dat Heller veel van de personages en situaties uit Catch-22 aan de werkelijkheid ontleende. Ook de problemen die Bob Slocum in Something Happened met zijn vrouw en kinderen had, baseerde Heller op eigen ervaringen.

Daugherty besteedt veel aandacht aan de moeizame totstandkoming van Hellers twee grote romans en de grote rol die redacteur Robert Gottlieb speelde bij het inkorten en fatsoeneren van de ongeordende manuscripten. Tot aan zijn dood in 1999 zou Heller nog boeken publiceren, waarvoor hij grote voorschotten kreeg. Critici ontvingen ze met een mengeling van welwillendheid en teleurstelling.

Ook op het persoonlijke vlak liep niet alles even soepel. Heller wordt door Daugherty als een egoïstisch en charmant zondagskind neergezet. Zijn ontrouw leidde tot een pijnlijke echtscheiding. Uit desinteresse of discretie gaat Daugherty niet al te diep in op Hellers veroveringen, maar hoe groot de onmin wa, blijkt wel uit het feit dat Hellers ex-vrouw tot op haar sterfbed wilde voorkomen dat haar vroegere echtgenoot het recept van haar fameuze pot roast in handen kreeg.

Tracy Daugherty: Just One Catch. A Biography of Joseph Heller. St.Martin’s Press, 548 blz. € 31,-