In Europa is het kiezen: vernieuwen of sluiten

Het Zwitserse Petroplus verkeert op de rand van een faillissement. Ook andere Europese olieraffinaderijen worden bedreigd door sluiting. Auto’s worden zuiniger. Brussel ontziet de oliesector niet. En in China en India wordt de ene na de andere raffinaderij gebouwd.

Nederland, Rotterdam, 7 december 2010, BP Raffinaderij Rotterdam ( BPRR ) Europoort BP Raffinaderij Rotterdam is een van de grootste olieraffinaderijen van Europa en is gevestigd in het Rotterdamse havengebied met locaties in Europoort en Pernis. / De raffinaderij verwerkt dagelijks 400.000 vaten aardolie, wat uitkomt op een jaarlijkse productie van 19 miljoen ton. ze produceren uit aardolie een uitgebreid pakket aan eindproducten en halffabrikaten, als LPG, euroloodvrij, Ultimate, super plus, diesel, kerosine, huisbrandolie, stookolie en grondstoffen voor de petrochemische industrie. Ze leveren producten aan alle BP service stations in Nederland en vele andere landen. BP Raffinaderij is een volcontinu bedrijf Rotterdamse haven. Port of Rotterdam Europe the Port of Rotterdam. invoer uitvoer The Netherlands / economie Europa Port of Rotterdam bedrijven economy zeehavens / Hierop de Europoort locatie bevindt zich een olieverwerking- en verladingsinstallatie, 390 hectare groot, gelegen aan de 6e Petroleumhaven. Op het tankenpark op onze Europoort-locatie staan een honderdtal opslagtanks met een totale opslagcapaciteit van 4,3 miljoen m3. / aardolie-industrie proceslijnen Foto; Peter Hilz Peter Hilz

Het is zondagavond. In de haven van Antwerpen staat een gure wind. Eigenlijk heeft havenarbeider Koen Slegers vrij, maar hij geeft zijn avond graag op om te laten zien welke tragedie zich hier aan het voltrekken is. De 44-jarige blonde Belg rijdt zijn auto over de lange Scheldekade, langs de drie olieraffinaderijen. Bij de laatste, die van het Zwitserse bedrijf Petroplus, werkt hij. Ruik je dat, vraagt hij. Het is de geur van zwavel. Slegers lacht: „Net de hel, niet waar?”

Langzaam trekken de raffinaderijen voorbij. Bij avond vormen ze een langgerekte stad van witte en rode lichtjes, pijpen, buizen en stoom. Dan stopt Slegers, bij de raffinaderij waar hij werk t. Sinds twee weken ligt die stil, vertelt hij. Moederbedrijf Petroplus staat op omvallen. Waarschijnlijk moeten de vijf raffinaderijen van het bedrijf sluiten. Ook die in Antwerpen, zegt Slegers. Hij weet dan nog niet welke dramatische gebeurtenissen zich later deze week bij Petroplus zullen voordoen. Slegers zegt zich zorgen te maken over een eventuele sluiting. „Het zou de zoveelste zijn in Europa”, zegt hij met een doorrookte stem.

Uit cijfers van de Europese koepelorganisatie van petroleumbedrijven, Europia, blijkt dat er in 2005 nog 106 raffinaderijen waren in Europa. In 2010 waren het er al tien minder. Vorig jaar zette de trend door. Sluiting na sluiting. Het houdt naar verwachting voorlopig niet op. Vijftien raffinaderijen staan te koop.

Het Oostenrijkse adviesbureau JBC Energy verwacht dat het aantal raffinaderijen dat Europa in 2005 telde in 2020 met minstens een kwart zal zijn afgenomen. Brancheorganisatie Europia heeft al alarm geslagen. Brussel staat onvoldoende stil bij de consequenties van neergang. Energie is toch een strategisch belang? Moet straks alle diesel, benzine en kerosine uit het buitenland komen?

Een dag na het bezoek aan Antwerpen zijn in de Rotterdamse haven dezelfde zorgen te horen. „Nergens hebben raffinaderijen het op het moment zo moeilijk als in Europa”, zegt Andy Madden. Hij heeft in de Botlek de leiding over de raffinaderij van het Amerikaanse olie- en gasconcern ExxonMobil.

De oorzaken van de vele sluitingen zijn legio, zegt hij. Auto’s en trucks worden zuiniger. Daarnaast legt Brussel regelgeving op om biobrandstoffen bij te mengen. Het tempert de vraag naar benzine en diesel. Daar komt de economische crisis nog bovenop, waardoor mensen proberen te bezuinigen op ritjes. In de prognoses van ExxonMobil zal de vraag naar olie in Europa de komende decennia gestaag dalen. Maar er is meer dat de raffinaderijen parten speelt.

In het Midden-Oosten, China, India wordt de ene na de andere nieuwe, grote, efficiënte raffinaderij uit de grond gestampt. Ze willen hun aardolie zelf verwerken. Wereldwijd is er daardoor al vier jaar een overcapaciteit. De marges zijn flinterdun, zo niet negatief. Europese raffinaderijen konden de pijn lange tijd deels opvangen door hun overschot aan benzine te exporteren naar de Amerikaanse markt. Maar ook daar worden auto’s zuiniger en worden steeds meer biobrandstoffen bijgemengd. De vraag naar benzine in de VS heeft zijn daling ingezet.

Intussen exporteren de nieuwe, efficiënte raffinaderijen in het oosten hun surplus. Europa importeert inmiddels 10 procent van zijn diesel, met name uit Rusland, en 30 procent van zijn kerosine, waarvan zeker de helft uit het Midden-Oosten komt. Het zet de Europese raffinaderijen onder nog grotere druk. Met name de oudere en kleinere die maar een beperkt aantal producten kunnen leveren en bovendien in het binnenland liggen, ver van grote havens.

De druk zal naar verwachting aanhouden, stelt adviesbureau JBC Energy. Rond 2015 komt er een golf aan nieuwe raffinaderijen klaar, in Turkije, het Midden-Oosten, India. Dan zal de capaciteit nog verder toenemen. En dat terwijl de vraag naar aardolie naar verwachting veel minder hard groeit. Het adviesbureau is er glashelder over in zijn rapport: voor elke nieuwe raffinaderij die erbij komt, zal elders een raffinaderij van gelijke grootte dicht moeten.

De bouw van al die nieuwe raffinaderijen in het oosten wordt ook ingegeven door geopolitieke belangen. „Er zijn meer dan alleen economische motieven”, zegt energiedeskundige Frederic van Parijs van ING Investment Management. Landen als China, India en Saoedi-Arabië benoemen hun energiesector wél als strategisch belangrijk. Ze willen hun eigen raffinage op poten zetten, en zo meer greep krijgen op de hele keten. Als het moet met overheidssteun.

Zo bevoordeelt Rusland zijn raffinaderijen al sinds 2004, stelt adviesbureau JBC Energy. Het land steunt de export van olieproducten zoals stookolie en diesel meer dan die van aardolie. Daarmee bevoordeelt Rusland zijn raffinaderijen. „De laatste vier jaar bedroeg de subsidie gemiddeld 12 miljard dollar jaarlijks”, zo schrijft JBC Energy. Het gevolg daarvan is dat de Europese markt wordt overspoeld met Russische diesel. „De raffinaderijen in Europa worden uit de markt gedrukt”, zegt Van Parijs.

Een van de laatste slachtoffers is Petroplus. Het bedrijf draait al drie jaar met verlies. Van de acht raffinaderijen waren er eerder al drie gesloten. Nu verkeren ook de laatste vijf in gevaar. Eind december bevroren dertien banken een kredietlijn van 1 miljard dollar. Zonder dat geld kan Petroplus geen aardolie inkopen. De productie van benzine, diesel en andere olieproducten loopt gevaar.

In de Antwerpse haven stapt Koen Slegers uit zijn auto. De raffinaderij van Petroplus is spookachtig donker. Alleen bij de receptie brandt licht. Slegers loopt naar binnen, en praat met de bewaker. Hij vraagt of hij naar binnen mag met zijn bezoeker, maar dat is verboden. Terug in de auto vertelt Slegers dat hij vecht voor de banen van de 2.500 werknemers van Petroplus. Hij is ook voorzitter is van de internationale ondernemingsraad. Slegers vraagt zich af waarom Europa de industrie niet beter afschermt. Elders in de wereld gebeurt het ook. „Onze politieke leiders spelen het spel niet hard genoeg”, zegt hij.

In de haven van Rotterdam waarschuwt Andy Madden van ExxonMobil voor nog meer regelgeving uit Brussel. Ze zullen de kosten voor Europese raffinaderijen verder verhogen, en de concurrentiepositie verder verslechteren. Is dat slim, vraagt hij zich af? Zo heeft de Europese Commissie voorstellen gedaan die bedrijven en huishoudens verplichtingen opleggen om flink zuiniger om te springen met energie. Dat zal grote investeringen vragen. Ook de uitstoot van CO2 wordt vanaf volgend jaar zwaarder belast. Brancheorganisatie Europia lobbiet om de raffinaderijen te ontzien. Maar er zijn ook andere krachten.

Milieuorganisaties willen juist meer milieu- en klimaatregelgeving. Auto’s en trucks moeten zuiniger, brandstoffen schoner, de uitstoot van CO2, zwavel en andere stoffen moet verder omlaag. De raffinagesector heeft geen bescherming nodig. Er moet juist een snellere omslag komen naar duurzame energie. Daar ontstaan de nieuwe banen.

Andy Madden zegt dat raffinaderijen in Europa moeten kiezen. Sluiten, of investeren in de nodige aanpassingen. De fabriek in de Botlek is er een goed voorbeeld van. In het midden van de jaren tachtig heeft ExxonMobil ruim twee miljard gulden geïnvesteerd in een installatie die zwavel uit de aardolie haalt – in reactie op de problematiek met zure regen. Sindsdien produceert de raffinaderij geen zware stookolie meer.

Midden jaren negentig investeerde het concern nog eens honderden miljoenen guldens in een installatie die ervoor zorgt dat er minder benzine wordt gemaakt, en meer diesel. Het bedrijf speelde daarmee in op de trend dat in Europa steeds meer op diesel wordt gereden.

En in 2006 bouwde het een extra installatie die nog meer zwavel uit de olie haalt, om daarmee aan de strengere eisen van Brussel te voldoen. Ook is er een installatie bijgekomen die de chemische grondstoffen maakt voor de productie van PET-flessen en fleecejassen. „Daar is nu veel vraag naar”, zegt Madden.

In de Rotterdamse haven hebben andere grote spelers zoals Shell en BP soortgelijke aanpassingen doorgevoerd. Madden van ExxonMobil verwacht dat de raffinaderijen in Rotterdam en Antwerpen een sterke positie houden. De havens hebben een strategische positie in de mondiale handel.

Adviesbureau JBC Energy verwacht dat er vooral in Groot-Brittannië, Zweden, Polen, Griekenland en Italië verhoudingsgewijs veel raffinaderijen verdwijnen. Met name in Griekenland en Italië is de aanvoer van aardolie verstoord door de opstand in Libië in 2011 en door het huidige olie- embargo voor Iran.

Voor Petroplus ziet het er intussen steeds slechter uit. Banken eisen uitstaande leningen van in totaal 1,75 miljard dollar op. De afgelopen week was tumultueus. Dinsdag vroeg het bedrijf uitstel van betaling aan. Een dag later verklaarde het zijn raffinaderij in het Duitse Ingolstadt failliet. Diezelfde dag deed de Franse justitie invallen bij Petroplus en bij Deutsche Bank, omdat er vermoedens van fraude waren.

De Duitse bank had namelijk op maandag, een dag voordat uitstel van betaling was aangevraagd, een bedrag van 122 miljoen euro van een Franse rekening van Petroplus gehaald, en nog een keer een bedrag van 59 miljoen dollar. Op donderdag stuurde Petroplus een persbericht, waarin het schreef dat „geen juridische entiteit welke instructie dan ook” had gegeven voor deze transactie.

Koen Slegers beseft dat het voortbestaan van de raffinaderijen in Antwerpen, het Britse Coryton en het Franse Petit-Couronne aan een zijden draadje hangen. Voor zichzelf maakt hij zich niet eens zulke hele grote zorgen. „Ik zal wel weer ander werk vinden”, zegt hij. Eerder heeft hij in de horeca gewerkt en runde hij een baby- en kinderzaak. Maar de meeste werknemers van Petroplus kennen niks anders dan de raffinaderij. „Wat moeten zij?”