Ik ga met wellust tegen cynici in

Breekt er een tijdperk van eigentijds idealisme aan? Socioloog en filosoof Gabriël van den Brink (61) constateert in zijn laatste onderzoek dat Nederlanders veel idealistischer zijn dan gedacht. ‘Idealen moeten weer een gunstige bijklank krijgen.’

tekst Derk Walters foto Ringel Goslinga

Laura Dekker

„Ik heb in Nijmegen op de universiteit gezeten, in de jaren zeventig. Ik ben toen voluit marxist geweest. Wij vermoedden achter elke actie een economisch motief of een belang. Alles leek in dienst van het kapitaal te staan. Dat was onze verklaring, daarmee stopte het denken. Journalisten slaan, net als de marxisten vroeger, weleens door. Iedereen, van opiniemaker tot documentairemaker, wil dolgraag kritisch zijn. Daar heb ik wel begrip voor hoor, het is in hun vak een goede kijk, maar het is een armzalige kijk op het leven. Neem Laura Dekker. Volgens deze critici deugt zij natuurlijk niet! Ze is verwend en eigenwijs, hoewel ze op wereldniveau presteert. Kranten zouden ook nadruk kunnen leggen op het avontuur, haar heldendom of moed.”

Soft

„Voor het onderzoek De Lage Landen en het hogere, dat onlangs verscheen, hebben mijn collega-onderzoekers aan tientallen mensen gevraagd waar ze in geloven. Soms geloofden ze in ‘iets’ of kwamen ze met new-agegevoelens aanzetten. Ze klonken vaak behoorlijk soft. Het is zeker niet my cup of tea, maar soms moet je je eigen smaak opzij zetten. Ik probeer zo goed mogelijk te begrijpen wat dat hogere voor die mensen betekent en beschouw het als een wetenschappelijke uitdaging om nuchter na te denken over irrationele verschijnselen.”

Dierenliefhebbers

„Een krant als NRC Handelsblad ziet gelovigen als achterlijk. Maar dat is een gedateerde visie. Godsdienst is juist heel actueel. Neem het conflict over ritueel slachten. Uiteraard speelde daar het sentiment van traditionele joden en moslims, maar de dierenliefhebbers zijn evengoed gelovigen. Het dier wordt haast heilig verklaard. Alle kenmerken van een geloof zitten eraan, inclusief het fanatisme en het denken in goed en kwaad. Hebben dierenliefhebbers geen altaar waar dieren worden vereerd? Hoe zit het dan met die iconische foto van het zielige ijsbeertje op een ijsschots? Heel wat Nederlanders vinden het onjuist dat de mens zich boven het dier verheft.”

Traditie

„Een politicus moet de samenleving overzien en daar iets van vinden. Hij moet een normatief verhaal vertellen. Het CDA kan terugvallen op een traditie van tweeduizend jaar en heeft net een poging ondernomen om zijn eigen verhaal terug te vinden. Voor de PvdA is dat veel moeilijker. De traditie van de sociaal-democratie bestaat pas een eeuw en de arbeider is inmiddels geëmancipeerd. Misschien kan de PvdA zich beter omvormen, bijvoorbeeld tot een humanistische partij. Dan krijgt ze er een paar eeuwen traditie bij. Doet de PvdA dit niet, dan wordt ze vroeg of laat gemarginaliseerd.”

Mauro

„Het klopt dat ik in de populaire uitgave van mijn onderzoek naar het hogere, Eigentijds idealisme geheten, met enige wellust inga tegen de cynici. Zo rond 2005 begon het me te irriteren dat iedereen zat te klagen over Nederland. Het was natuurlijk de periode na de moord op Theo van Gogh, maar in mijn eigen omgeving waren de meeste mensen helemaal niet negatief. Zie ook onze omgang met migranten. We schelden op Marokkanen, maar o wee als een Angolese jongen dreigt te worden uitgezet. Als er in ons land alleen maar haat tegen migranten was geweest, hadden we Mauro niet massaal omarmd.”

Dure tassen

„De verzuiling had, ondanks alle nadelen, ook een zinvolle functie. De zuil bemiddelde tussen staat en burger. Nu is democratie direct. Standpunten van politici worden over de burger uitgestort en de burger reageert onmiddellijk. Je moet als politicus behoorlijk knap zijn wil je al die burgers te vriend houden. Daarom zijn veel mensen ontevreden. In feite heb je tussenschakels nodig, zoals een krant. Die selecteert nieuwsfeiten en zet die om in een verhaal over de realiteit. Helaas bieden steeds meer kranten amusement in plaats van zo’n verhaal over de realiteit. Het is mij te veel show, dure tassen en andere leukigheid.”

Toewijding

„Ja, je kunt de zogenoemde ‘objecten van toewijding’ uit ons onderzoek ook op mijzelf toepassen. Met het Vaderland heb ik niet zo veel op, ik voel me toch meer Europeaan. Ik heb ook weinig met de persoonlijke God van het christendom, maar het goddelijke sla ik wél hoog aan. Dat ervaar je als mensen zich verzoenen na een conflict.

„Voor mij persoonlijk is vooral Werk van groot belang. Ik heb tien jaar van mijn leven in de archieven van Woensel doorgebracht. Ik wilde aan de hand van de geschiedenis in dat Brabantse dorp beschrijven hoe de modernisering van Nederland verlopen is. Voor het volgen van zo’n intellectuele passie betaal je uiteraard een prijs. Ik had jarenlang geen baan, maar een uitkering. Mijn vrouw verdiende toen het inkomen. Het kopen van een eigen huis zat er niet in. Overigens heb ik daar helemaal geen spijt van, maar het zegt wel iets over toewijding.”

Costa Brava

„Een deel van onze respondenten gelooft niet in God en ziet ook niet het helpen van de medemens als hoogste doel, maar wijdt zich toe aan het lichaam. Dit zijn bijvoorbeeld mensen die graag hun geest verruimen met drugs, of elke dag sporten voor een strak lichaam. Je kunt natuurlijk twisten over de vraag of deze waarden vallen onder ‘het hogere’. Topsport is iets anders dan bruin worden aan de Costa Brava. Zelf vind ik het niet zo belangrijk om er knap uit te zien. Het poseren voor deze foto vind ik eigenlijk gênant. Ik leef van de taal, niet van mijn uiterlijk.”

Seks

„De lichamelijke liefde is een andere waarde die ik hoog heb. Het is merkwaardig dat daar zo moeilijk over te praten is. Spreken over de verschillen tussen man en vrouw wordt al gauw schunnig. Als mannen over seks praten, is het vaak om indruk te maken op elkaar. Waarom zou je met een vriend niet kunnen spreken over seksuele gevoelens of ervaringen? De vrouwenbladen staan er in elk geval wél vol van. Tsja, of dát nu veel oplevert…”

Diederik Stapel

„Ik werk aan dezelfde universiteit waar vorig jaar sociaal psycholoog Diederik Stapel werd ontmaskerd als fraudeur. Hij heeft het gezag van de wetenschap geen goed gedaan, maar dat gezag erodeert al een tijdje. Een wetenschapper kan best gelijk hebben als hij zegt dat het vaccineren van jonge meisjes helpt om baarmoederhalskanker te voorkomen. Maar hij moet wel rekening houden met moeders die net op internet hebben gelezen dat het helemaal niet werkt. Dan kun je niet zeggen: we leggen het nog één keer uit. Ga eens echt in gesprek met zulke twijfelaars. Wie zich elitair blijft opstellen, verliest op den duur zijn geloofwaardigheid. Vervolgens wordt de subsidie stopgezet. Zie de beeldende kunst. Je kunt je het maatschappelijk niet veroorloven om kunst te maken zonder publiek. Plat vermaak is heus niet het enige alternatief. Goede kunst wordt altijd gewaardeerd. Ook de wetenschap mag zich wel vaker bezighouden met de echte problemen van het leven.”

Belangeloos

„Meer dan vijfhonderd pagina’s van ons boek zijn objectief van toon, maar in de laatste twintig bladzijden komen we met mogelijke oplossingen voor het cynisme. Wij tonen aan dat de Nederlander veel idealistischer is dan altijd wordt beweerd. Door dat te laten zien, dragen we hopelijk bij aan het besef dat er heel wat mensen zijn die zich belangeloos ergens voor inzetten. Het is mijn bedoeling dat de politiek dit oppikt. Idealen moeten weer een gunstige bijklank krijgen.”