Gepassioneerd onderwijzen op de slagvelden

Op de Leidse werkkamer van politicoloog Koen Koch hing een foto van de Engelse war poet Siegfried Sassoon. Koch gaf college over internationale betrekkingen en Europese integratie, maar zijn grote passie was de geschiedenis van de Eerste Wereldoorlog. Nergens werd die zo aangrijpend ontsloten als in de poëzie van soldaatdichters als Sassoon, Wilfred Owen en John McCrae, vond hij.

Koen Koch werd een maand na de Bevrijding in Amsterdam geboren. Hij studeerde politieke wetenschappen aan de Universiteit van Amsterdam (UvA) en scherpte zijn pen bij het studentenblad Propria Cures.

In 1989 ging hij werken aan de Rijksuniversiteit Leiden. Hij promoveerde er in 1993 op het proefschrift Over staat en statenvorming. Koch signaleerde de problemen die in Europa zouden kunnen ontstaan wanneer soevereine staten steeds meer gezag overdragen aan de EU zonder dat daarvoor duidelijke machtsstructuren ontwikkeld zijn. Hij werd in 1994 hoogleraar in Leiden en in 1999 bijzonder hoogleraar aan de Rijksuniversiteit Groningen. Koch was geen studeerkamergeleerde die louter publiceerde in wetenschappelijke tijdschriften. Hij schreef ook columns, onder meer voor de Volkskrant, Trouw, HP/De Tijd en Vrij Nederland.

Zijn onderwerpkeuze was breed. Zo kon hij zich boos maken over de hypocrisie van de Nederlandse overheid die burgers opriep zuinig te zijn op het milieu, terwijl zij zelf naar gas boorde in de Waddenzee, „een natuurgebied zonder weerga” waar hij graag mocht zeilen.

Koen Koch was een gepassioneerd docent. Een „ouderwetse sociaal-democratische onderwijzer die gelooft dat mensen beter worden door te leren”, zei hij zelf. Nergens kwam die passie voor kennisoverdracht zo sterk naar voren als in de reizen naar de slagvelden van de Eerste Wereldoorlog die hij samen met zijn vrouw Dory organiseerde.

Meer dan 1.500 mensen leidde hij langs Ieper, de Somme en Verdun. Ik was een van hen. Bij het standbeeld Die trauernden Eltern op de Duitse begraafplaats in Vladslo van kunstenares Käthe Kollwitz, die haar zoon verloren had in 1914, toonde hij zich zichtbaar aangedaan. „Hoe meer ik er over nadenk, hoe tragischer het wordt”, zei hij. „Ik moet deze reis ook op zo’n manier doen. Als mensen dat niet interessant vinden, en verveeld door dit soort verhalen heen gaan praten, dan stop ik ermee. Deze oorlog raakt me, dat wil ik overbrengen.” Koch schreef meerdere boeken over de Eerste Wereldoorlog. Het laatste, Een kleine geschiedenis van een Grote Oorlog, verscheen in 2010, het jaar dat hij ernstig ziek werd. Afgelopen zaterdag overleed hij.

Hoogtepunt van de slagveldreizen was steevast het bezoek aan de Menenpoort in Ieper, waar elke avond de doden worden geëerd. Een Engelse scholier spreekt daar, te midden van honderden zwijgende mensen, de woorden: „At the going down of the sun and in the morning, we will remember them.”

Bart Funnekotter