Blij met een man die of slaat niet drinkt

Het Russische mannentekort leidde tot een masculien monopolie, maar thuis was de vrouw de baas, beschrijft Hubert Smeets.

Oorlog maakt de man. Maar de Grote Vaderlandse Oorlog (1941-1945) heeft de man in Rusland eerder verwoest.

Voor de Tweede Wereldoorlog hielden man en vrouw in de huwbare en vruchtbare leeftijd elkaar nog een beetje in evenwicht. In 1939 waren er voor elke 1000 Russinnen tussen 20 en 30 jaar 910 Russen van die leeftijd.

Na de Overwinningsdag in mei 1945 waren de verhoudingen compleet zoek. Naast elke 1000 vrouwelijke twintigers leefden slechts 650 jonge mannen. De oorzaak daarvan laat zich raden. Op slagvelden bij Moskou, Sint-Petersburg, Stalingrad en Koersk waren naar schatting 13 miljoen soldaten uit het Rode Leger gesneuveld.

De man maakte nadien schaamteloos gebruik van zijn schijnbare monopoliepositie. Vooroorlogse huwelijken klapten. Nieuwe verhoudingen stonden onder druk van permanente buitenechtelijke competitie. Hoewel de vrouw in de jaren 41-45 op de fabrieksvloeren van de oorlogsindustrie was geëmancipeerd, bleef haar keuzevrijheid beperkt.

Zelfs toen mannelijke twintigers in de jaren zeventig de meerderheid gingen vormen – de Sovjet-Unie voerde tot de interventie in Afghanistan in 1979 geen grootscheepse oorlogen – bleven de sociaal-culturele effecten van die naoorlogse masculiene jubeljaren doordreinen.

En niet alleen omdat vrouwen voor hun levensonderhoud afhankelijk waren van een werkende man. Integendeel. Anders dan in Nederland was het verschil in participatie op de arbeidsmarkt tussen Russinnen en Russen slechts tien procentpunt. Veel eerder ook dan in Nederland werden hele sectoren in Rusland gefeminiseerd: stukadoors- en schilderswerk, onderwijs, boekhouden. Onder leiding van mannen, dat wel.

Nee, er was een cultureel virus in het spel. Decennia lang vonden veel vrouwen dat ze het al buitengewoon getroffen hadden als hun man tenminste niet ‘dronk en sloeg’. Dat geringe eisenpakket bleek ook uit echtscheidingsstatistieken. Tot medio jaren 70 eindigde drie op de tien huwelijken in een officiële breuk. Pas tijdens de perestrojka gingen vrouwen hun hart volgen. En hoe: na de ondergang van de Sovjet-Unie in 1992 liep het percentage scheidingen op tot vijftig procent.

De reden voor deze hardnekkige mannelijke dominantie lag deels ook in de samenstelling van het gemiddelde Russische gezin. Echtparen met meer dan één kind waren tot het einde van de twintigste eeuw eerder uitzondering dan regel.

Bovendien werden kinderen veelal (op)gevoed door hun grootmoeders. Moeder en vader, mits die er nog was, moesten immers werken. Zo werd de angst voor en de strategische omgang met de mannenschaarste van na de oorlog enkele generaties overgedragen. Jongens dachten dat er in de stoelendans voor hen altijd wel een plekje overschoot.

Dat wil overigens niet zeggen dat mannen en jongens ook overal de baas waren. Het echte en later gevreesde mannentekort leidde tot een strikte dichotomie tussen het publieke en het private domein. Van een patriarchaat was eigenlijk alleen in het openbare leven sprake, zeker in de politieke arena.

De familiaire samenleving werd echter gemonopoliseerd door vrouwen. Mannen mochten weinig thuis, behalve televisiekijken en een sigaret roken op het balkon of bij de vuilnisstortkoker in het trappenhuis.

Die mannen lieten zich dat private matriarchaat overigens ook vaak welgevallen. Tijdens de stagnatie onder Brezjnev was het gebruikelijk dat vrouwen parttime werkten voor een fulltime loontje. Om het huishouden draaiende te houden, gingen vrouwen na de lunchpauze op pad om boodschappen te doen, op zich al een dagtaak in een economie waarin bijna alles schaars was. Mannen achtten het rechtvaardig om hetzelfde arbeidsethos te praktiseren. Zij brachten hun tijd door in de bioscoop.

Toen voormalig KGB-chef Andropov in 1982 aan de macht kwam, besloot hij de arbeidsmoraal te disciplineren. Een anti-alcoholcampagne was een van zijn middelen. Maar het effectiefste wapen waren toch de razzia’s die hij liet houden tijdens matineevoorstellingen. Die zaten vol met spijbelende en lijntrekkende mannen.

Hubert Smeets (1956) is redacteur van NRC Handelsblad en oud-correspondent in Rusland. Alle cijfers zijn ontleend aan het Russische Statistische Jaarboek 2000 van Goskomstat Rossii, het Russische CBS.