Zuid-Afrika heeft genoeg van futloze Afrikaanse Unie

In de AU woedt een strijd over wie de dagelijkse leiding heeft. Pretoria heeft een eigen kandidaat, maar de kleinere landen zijn beducht voor de dominantie van Zuid-Afrika.

De Zuid-Afrikaanse economie is al jaren de grootste van Afrika. Maar hoe ver reikt de politieke macht van Pretoria?

Dat blijkt dit weekend als de 54 lidstaten van de Afrikaanse Unie (AU) in Ethiopië stemmen over wie in de regionale organisatie de dagelijkse leiding krijgt. Zuid-Afrika is ontevreden over de futloze houding van de verdeelde AU tijdens de conflicten in Libië en Ivoorkust en heeft onverwacht de alom gerespecteerde minister Nkosazana Dlamini-Zuma gekandideerd om de Gabonees Jean Ping op te volgen als hoogste AU-bureaucraat. Gezichtsverlies dreigt.

Door Dlamini-Zuma te kandideren als voorzitter van de AU-Commissie breekt Zuid-Afrika met de ongeschreven regels dat kleine lidstaten de voorzitter leveren en dat een zittend AU-chef niet uitgedaagd wordt. Dat heeft vooral in Franstalig Afrika tot knorrige reacties geleid. Terwijl president Jacob Zuma sinds eind vorig jaar fulltime lobbyt voor zijn ex-vrouw Dlamini-Zuma, hebben veel Franstalige landen, beducht voor de toenemende dominantie van Zuid-Afrika, sindsdien steun uitgesproken voor Ping. De Gabonees, zoon van een Chinese vader en een Afrikaanse moeder, heeft bovendien de stem van het machtige Nigeria, dat grote moeite had met Zuid-Afrika’s bemoeienis in Ivoorkust.

Toen Nigeria en de West-Afrikaanse organisatie ECOWAS oppositiekandidaat Alassane Ouattara eind 2010 als nieuwe president van Ivoorkust erkenden, hield Zuid-Afrika vast aan de lezing van verliezer Laurent Gbagbo dat de verkiezingen „onbeslecht” waren. Zuid-Afrika beklaagde zich over „koloniale inmenging” van Frankrijk, dat vooral in West-Afrika veel invloed heeft. Ouattara, zeiden de Zuid-Afrikanen, is de loopjongen van de Fransen. Zuid-Afrika, concludeerden analisten op hun beurt, begrijpt weinig van ‘Françafrique’. Met ontwikkelingshulp heeft Zuid-Afrika sindsdien geprobeerd steun te kopen.

Dan Libië. In de VN-Veiligheidsraad stemde Zuid-Afrika vorig jaar vóór de resolutie die westers ingrijpen legitimeerde, maar toen de luchtaanvallen ter ondersteuning van de rebellen begonnen, noemde Zuma die „illegaal”. Hij verweet het Westen over de AU heen te lopen en plannen om tot een vergelijk met Gaddafi te komen te negeren. Zuid-Afrika was een van de laatste landen die de Nationale Overgangsraad van de rebellen in Libië erkende.

Met Dlamnini-Zuma heeft Zuid-Afrika een sterke kandidaat. Ze is sinds 1994 minister in opeenvolgende ANC-regeringen en staat bekend als ‘dokter fixit’, een no-nonsense probleemoplosser.

„Als je niet voor haar stemt, kom dat niet bij ons huilen als Libië zich herhaalt”, luidt volgens anonieme diplomaten in zondagskrant City Press het verkooppraatje van de Zuid-Afrikanen. Zuid-Afrika zegt de AU weer relevant te willen maken en belooft een hardere lijn dan onder Frankrijk-vriend Ping.

Maar medewerkers van het Institute for Security Studies in Pretoria vrezen een diplomatiek fiasco. Elders in Afrika bestaat angst voor Zuid-Afrika’s „verborgen agenda”: een machtsovername in de AU, teneinde in aanmerking te komen voor een permanente zetel in de VN-Veiligheidsraad. „Zuid-Afrika heeft Afrikaanse partners niet kunnen overtuigen dat de kandidatuur van Dlamini-Zuma deel is van een breder plan om de AU te hervormen”, scheef analist Paul-Simon Handy deze week in dagblad The New Age.