Regionalisme is universeel

Francesca Melandri: Eva slaapt. Vertaald door A. Habers. Cossee, 384 blz. €19,90

Bergen, jagershoedjes en dirndljurken: dat zijn de voornaamste associaties bij Zuid-Tirol. Niet ten onrechte. Dat hoort er, zoals de Italiaanse scenarioschrijfster Francesca Melandri in haar eerste roman Eva slaapt duidelijk maakt, allemaal bij. Maar Zuid-Tirol heeft ook iets ongerijmds. Het hoort sinds 1919 bij Italië, waar het de naam Alto Adige kreeg. De hoofdstad ervan, Bozen, kennen wij als Bolzano.

Over die bijna 100-jarige geschiedenis van het Italiaanse Zuid-Tirol gaat Eva slaapt. Melandri doorloopt in grote stappen de 20ste eeuw, waarin Italië’s noordelijkste streek zich eerst ruw genormaliseerd ziet tot een onderdeel van het al snel fascistische stiefmoederland. Duits mag niet meer gesproken worden, plaatsnamen worden omgedoopt, formulieren moeten worden ingevuld in een taal die de inwoners nauwelijks spreken. Niet helemaal onbegrijpelijk laait hun hoop op wanneer Hitler in het noorden over het herstel van een Groot-Duitsland spreekt. Daaraan knoopt Melandri de familiegeschiedenis van drie generaties Zuid-Tirolers vast. Oervader Hermann laat zich vanaf de bergweiden verlokken tot het Duitse avontuur, dient aan het Oostfront en zal na terugkeer door ieder met de nek worden aangezien. Zijn beeldschone dochter Gerda werkt zich op in de ontluikende toeristenindustrie: zij wordt de eerste vrouwelijke chef-kok in de geschiedenis van de streek, en tegelijk de eerste ongehuwde moeder met geheven hoofd.

Haar dochter Eva neemt in de andere helft van het boek zelf het woord. Bijna 1400 kilometer, door Melandri nauwkeurig bijgehouden, reist zij van het uiterste noorden naar het uiterste zuiden van het land om de man terug te zien die even haar vader leek te zullen worden. Als carabiniere in Zuid-Tirol gestationeerd valt hij voor de charmes van Gerda, en vice versa. Maar de relatie loopt stuk op dienstordonnanties en onwil van de familie. Een normale relatie tussen Zuid-Tirol en de rest van Italië zat er nog niet in, zo lijkt Melandri te zeggen.

Hitlers onwil

Misschien is dat een wat gewrongen wending in dit verder fraai gecomponeerde boek. Buiten kijf staat dat de verhouding tussen Italië en de onwillige geannexeerde provincie nog lang moeizaam is gebleven. Na Hitlers onwil om ter wille van hen zijn relatie met Mussolini op het spel te zetten, werd het wederzijds wantrouwen alleen maar erger. Het verzet greep naar steeds grover en tenslotte zelfs moorddadig geweld. De staat liet weinig na om met razzia’s en mishandelingen olie op het vuur te gooien.

Eva slaapt werd in Italië een groot succes. Niet alleen wegens de barmhartige manier waarop Melandri de meeste van haar personages neerzet, maar vooral omdat zij vertelde over een nog jonge, maar onbekende geschiedenis. De nog geen half miljoen inwoners van Zuid-Tirol vallen dan ook in het niet naast de miljoenen die elders in Europa hun regionale rechten opeisen. Corsica, Schotland, Catalonië, Baskenland, Kosovo, zo leest Eva in haar treincoupé in een krantenartikel over etnisch separatisme. Montenegro, Slovenië, Bosnië en Padanië. ‘Padanië! Geen letter over Zuid-Tirol’. De Vlamingen zouden haar verontwaardiging goed begrijpen.

Het is met Zuid-Tirol tenslotte redelijk goed afgelopen. Vanaf de jaren zeventig kreeg de streek steeds meer autonomie. Het geweld werd vergeten en daarmee de hele geschiedenis. Die opnieuw tot leven te wekken was het belangrijkste oogmerk van deze roman, zo zou je uit Melandri’s verantwoording kunnen opmaken.

Misschien is dat uit literair oogpunt een vreemde beweegreden. Fictie is de werkelijkheid niet, een roman geen geschiedenisboek. Maar aan die literatuurwetenschappelijke scheidslijnen heeft de roman zich nooit veel gelegen laten liggen. En de lezers al evenmin. Een flink deel van onze historische kennis ontlenen wij nu eenmaal, zijdelings, aan romans.

Melandri lijkt in haar research en schrijven gewetensvol te werk te zijn gegaan. Daarom weten we nu iets méér over de geschiedenis van Zuid-Tirol. Maar ook over al die andere geschiedenissen van annexatie, normalisatie, regionaal nationalisme en separatisme. Overal vertoont de historische intrige dezelfde basislijnen, reageren mensen gelijk wanneer zij beroofd worden van hun taal, en weten de heethoofden het altijd weer voor iedereen te verpesten.

Drama

Daarom is Eva slaapt meer dan een veredelde streekroman. De wonderlijke, soms ergerlijke eigenaardigheden van het land mogen er dan een grote rol in spelen, de opsomming die Eva geeft maakt duidelijk hoe universeel juist dit regionalisme is. Het is niet alleen het drama van zoveel minderheidsstreken in Europa. Het is inmiddels ook het verhaal van Europa zelf. Daarom is Eva slaapt misschien wel het beste voorbeeld van wat we nu ‘de Europese roman’ kunnen noemen. Het eigene van dit werelddeel, waar het publieke debat steeds naar op zoek is, schuilt minder in het overkoepelende dan in de ruimte die daaronder blijft bestaan voor het specifieke. De staat en de streek, de Unie en het land zijn er niet toe gedoemd elkaar eindeloos de loef af te steken. Dat is wat Melandri te ontdekken geeft aan Eva, in de derde generatie van de Zuid-Tiroolse lijdensweg – en wat Europa én zijn critici zich ter harte kunnen nemen.