Onopgemerkt op een scooter door Amsterdam rijden, dat lukt nooit meer

Als ze hun straf hebben uitgezeten, komen daders terug in de maatschappij. Meestal geruisloos. Maar voor bekende criminelen is dat vrijwel onmogelijk.

Willem Holleeder hoefde vanmorgen niet de gevangenispoort uit te lopen, zoals gewone gedetineerden, maar werd in een geblindeerd busje naar een geheime plaats gebracht waar familie of vrienden op hem wachtten. Dat busje vertrok niet vanuit de Rotterdamse gevangenis De Schie waar Holleeder de laatste jaren vastzat. Als het OM veel aandacht vermoedt voor een vrijlating of denkt dat iemand gevaar loopt, wordt de gedetineerde enkele dagen eerder heimelijk naar een andere gevangenis gebracht, waarvandaan hij kan vertrekken.

Dat Holleeder in Nederland een anoniem bestaan zou kunnen opbouwen, lijkt uitgesloten. En datzelfde geldt voor de moordenaar van Pim Fortuyn, Volkert van der G., die dit jaar voor het eerst op proefverlof mag. Van der G. werd in 2003 door het gerechtshof veroordeeld tot 18 jaar celstraf.

Volgens strafadvocaat Willem Anker is het in „het huidige klimaat” vrijwel onmogelijk geworden voor bekende daders nog op een goede manier terug te keren in de maatschappij. „Na de rechterlijke sanctie volgt nu standaard een maatschappelijke sanctie”, zegt hij. Zo worden de ramen ingegooid van ex-zedenplegers. Anker vindt het „te betreuren” dat de straf niet meer ophoudt als die formeel is afgelopen. „Er zijn 33 mensen in Nederland die levenslange straf opgelegd hebben gekregen. Bij de anderen hoort de straf te eindigen. Zij hebben recht op een tweede kans.”

Per jaar komen ongeveer 40.000 gedetineerden terug in de samenleving. Meestal gaat dat ongemerkt, maar voor de bekendere daders is het de laatste decennia steeds moeilijker geworden een nieuw leven te beginnen. Vrijwel iedereen heeft nu een camera op zijn telefoon, waarmee beeld direct op internet verspreid kan worden.

Fotografen zouden aan Willem Holleeder flink kunnen verdienen. Omdat er nauwelijks recent bewegend beeld van hem is, gebruiken alle media steeds opnieuw het enig beschikbare beeld: Willem Holleeder die op zijn scooter rijdt in de PC Hooftstraat in Amsterdam.

Willem Anker vindt dat ook politie en justitie soms een bedenkelijke rol spelen bij de terugkeer van een gedetineerde. Samen met Tjalling van der Goot verdedigt hij Robert M., die het seksueel misbruik van 87 jonge kinderen heeft bekend. Op een persconferentie in december 2010 toonden politie en justitie een foto van M., zonder balkje voor zijn ogen.

Het argument daarvoor was tweeledig, zegt woordvoerder Désirée Wilhelm van het Parket-Generaal van het OM. Ouders zouden direct weten of deze man op hun kinderen had gepast. En politie en justitie zouden sneller een beeld krijgen van de omvang van de zaak en mogelijke betrokkenen. „Onzin”, vindt Anker dat. „Als alleen was bekendgemaakt dat het om een Robert uit Letland ging, zouden betrokken ouders genoeg weten.”

Nu, concludeert Anker, weet heel Nederland hoe M. eruitziet. „Als mijn cliënt vrijkomt – gesteld dát dat al gebeurt – kun je voorspellen dat een terugkeer uiterst moeizaam zal verlopen.”

Volgens hem staat deze zaak niet op zich. De 20-jarige Johnny B. die in 2007 als verdachte werd aangehouden voor zeventien brandstichtingen in het Groningse dorp ’t Zandt, werd volgens Anker gepresenteerd als ‘de pyromaan van ’t Zandt’. „Maar hij is uiteindelijk veroordeeld voor het stichten van één brand en twee pogingen daartoe.” Toch zal hij nooit meer van het stigma afkomen, denkt Anker.

Overigens is deze Johnny B. eind 2011 opnieuw aangehouden op verdenking van nieuwe brandstichting.

Toen de moordenaar van Gerrit Jan Heijn, Ferdi E., in 2001 werd vrijgelaten, was daar ook al veel aandacht voor. Hij werd zelfs al tijdens proefverloven gefotografeerd door persfotografen. Dat hij zijn voornaam officieel veranderde in Paul, kon niet voorkomen dat journalisten hem vonden in het dorp waar hij met zijn vrouw was gaan wonen, en dat ze zelfs zijn hypotheekakte lichtten.

E. overleed vorig jaar, nadat hij op zijn fiets was aangereden door een graafmachine waaraan hij geen voorrang had verleend.

Zoals bij Ferdi E. op beeld gejaagd wordt, zal dat vermoedelijk ook gebeuren bij Volkert van der G. De moordenaar van Pim Fortuyn mag dit jaar voor het eerst op proefverlof, om te wennen aan de vrijheid die hem bij goed gedrag in 2014 zou kunnen worden verleend. Bij de invulling van zo’n verlof houdt justitie wel rekening met de ‘maatschappelijke geschoktheid’ die zou kunnen ontstaan als hij gezien wordt. Willem Holleeder heeft nooit proefverlof aangevraagd.

Een medewerker van een tbs-kliniek vertelt dat verloven voor tbs’ers uitzonderlijk omzichtig worden gepland. „Als iemand zijn familie niet thuis kan bezoeken, bijvoorbeeld een zedenverdachte die bekend is in zijn buurt, ga je naar een stil café aan een fietsroute, op een doordeweekse, liefst druilerige dag, zodat er geen fietsers zijn en de uitbater al lang blij is dat hij een paar kopjes koffie verkoopt.”

De vrijlating van pedoseksueel Sytze van der V. is wellicht het beste voorbeeld van een rampzalig verlopen terugkeer na een veroordeling. In 2009 kwam hij vrij na 27 maanden gevangenisstraf te hebben uitgezeten voor ontucht met minderjarige jongens. Maar tot op de dag van vandaag heeft hij geen permanente woning kunnen vinden. Hij is zo bekend dat geen gemeente hem meer wil opnemen.